ฟันเป็นหนอง เหงือกบวม มีตุ่มหนอง แก้มบวม อันตรายไหม ต้องกินยาฆ่าเชื้อหรือรักษาอย่างไร

เหงือกบวมเป็นตุ่มใกล้รากฟัน มีหนองไหลออกมาเป็นรสเค็มขม ปวดเวลากัด หรือแก้มบวมขึ้นมาข้างหนึ่ง เป็นอาการของ ฝีหนองจากฟัน ภาวะนี้เกิดจากเชื้อแบคทีเรียที่ลามจากในตัวฟันออกไปที่กระดูกรอบปลายรากฟัน หรือจากร่องเหงือกที่ลึกในโรคปริทันต์

ฝีหนองจากฟันส่วนใหญ่รักษาได้ที่คลินิกทันตกรรม แต่บางครั้งลุกลามจนเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ บทความนี้อธิบายว่าฝีหนองเกิดขึ้นได้อย่างไร สัญญาณแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที และการรักษาที่ได้ผล

ฝีหนองจากฟันเกิดขึ้นได้อย่างไร

ฝีที่ปลายรากฟัน

พบบ่อยที่สุด เกิดเมื่อเนื้อเยื่อในโพรงประสาทฟันตายจากฟันผุลึก ฟันแตก หรืออุบัติเหตุ เชื้อแบคทีเรียในโพรงประสาทที่ตายแล้วลามออกทางปลายรากฟัน ทำให้กระดูกรอบปลายรากอักเสบและเกิดหนอง หนองอาจหาทางระบายออกทางเหงือกเป็นตุ่มเล็กๆ ซึ่งเมื่อแตกแล้วอาการปวดอาจลดลง แต่เชื้อยังอยู่

อ่านว่าฟันผุลุกลามอย่างไรที่ ฟันผุมีกี่ระยะ

ฝีจากโรคปริทันต์

เกิดในร่องลึกปริทันต์ระหว่างเหงือกกับรากฟัน มักพบในคนที่เป็นโรคปริทันต์อยู่แล้ว ฟันซี่นั้นอาจยังมีชีวิต อ่านเพิ่มที่ โรคปริทันต์คืออะไร

ฝีรอบฟันคุด

เกิดจากเหงือกที่คลุมฟันคุดอักเสบและติดเชื้อ อ่านเพิ่มที่ ฟันคุดปวด เหงือกบวม

อาการที่พบได้

ปวดตุบๆ ต่อเนื่อง หรือปวดเวลากัด เคาะ
รู้สึกว่าฟันซี่นั้นลอยหรือสูงกว่าซี่อื่น
เหงือกบวมแดงใกล้ฟันซี่นั้น
มีตุ่มเล็กๆ บนเหงือก บางครั้งมีหนองไหลออกมา รสเค็มหรือขม
กลิ่นปาก
แก้ม ริมฝีปาก หรือใต้คางบวม
ต่อมน้ำเหลืองใต้คางโตและกดเจ็บ
มีไข้ อ่อนเพลีย

บางคนมีฝีเรื้อรังที่มีตุ่มหนองบนเหงือกเป็นๆ หายๆ แต่ไม่ค่อยปวด เพราะหนองระบายออกได้ทางตุ่ม ไม่ได้แปลว่าไม่อันตราย เพราะการติดเชื้อยังทำลายกระดูกรอบรากต่อไป

สัญญาณอันตราย ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที

การติดเชื้อจากฟันสามารถลุกลามเข้าสู่ช่องเนื้อเยื่อของใบหน้าและลำคอ ซึ่งอาจกดทางเดินหายใจหรือลามเข้ากระแสเลือด ไปห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลทันที ถ้ามีอาการต่อไปนี้

บวมลามไปใต้คาง ลำคอ หรือรอบตา
กลืนลำบาก กลืนน้ำลายไม่ได้ น้ำลายไหล
หายใจลำบาก หรือเสียงเปลี่ยน
อ้าปากได้น้อยมาก
ไข้สูง หนาวสั่น ใจสั่น หรือรู้สึกป่วยมาก
บวมเพิ่มขึ้นเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมง

คนที่มีภูมิต้านทานต่ำ เช่น เบาหวานที่ควบคุมไม่ได้ ได้รับเคมีบำบัด หรือใช้ยากดภูมิ ควรรีบพบแพทย์หรือทันตแพทย์แม้อาการยังไม่มาก

ทำไมยาฆ่าเชื้ออย่างเดียวไม่หาย

หลายคนกินยาฆ่าเชื้อแล้วอาการบวมยุบ คิดว่าหายแล้ว แต่ไม่กี่สัปดาห์หรือไม่กี่เดือนต่อมาก็กลับมาบวมอีก เหตุผลคือ แหล่งของเชื้ออยู่ในโพรงประสาทที่ตายแล้ว ซึ่งไม่มีเลือดไปเลี้ยง ยาที่กินเข้าไปจึงเข้าไปไม่ถึง ตราบใดที่ยังไม่ได้กำจัดแหล่งเชื้อด้วยการรักษารากฟันหรือถอนฟัน การติดเชื้อก็กลับมาได้

แนวทางของสมาคมทันตแพทย์อเมริกันปี 2019 สำหรับผู้ใหญ่ที่มีภูมิต้านทานปกติ แนะนำว่า [1]

กรณีส่วนใหญ่ไม่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อ เช่น ปวดจากโพรงประสาทอักเสบ หรือฝีเฉพาะที่ที่ได้รับการรักษาทางทันตกรรมแล้ว
ควรใช้ยาฆ่าเชื้อเมื่อมีอาการทั่วร่างกาย เช่น มีไข้ อ่อนเพลีย หรือมีความเสี่ยงสูงที่จะลุกลาม
ฝีเฉพาะที่ ถ้ายังรักษาทางทันตกรรมไม่ได้ทันที อาจพิจารณาให้ยาฆ่าเชื้อชั่วคราว และส่งรักษาโดยเร็ว
การรักษาทางทันตกรรมไม่ควรล่าช้า
ยาแก้ปวดทั่วไป เช่น พาราเซตามอล หรือไอบูโพรเฟน ใช้บรรเทาอาการได้

งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ก็ไม่พบหลักฐานว่ายาฆ่าเชื้อลดอาการปวดจากโพรงประสาทอักเสบแบบไม่หายเอง [2] การใช้ยาฆ่าเชื้อโดยไม่จำเป็นยังเพิ่มปัญหาเชื้อดื้อยาและผลข้างเคียง

ทันตแพทย์รักษาอย่างไร

1. ระบายหนอง

ถ้ามีหนองขังอยู่ ทันตแพทย์อาจกรีดเหงือกเล็กน้อยเพื่อระบายหนอง หรือเปิดทางระบายผ่านตัวฟัน ช่วยลดปวดและบวมได้เร็ว

2. รักษารากฟัน

กำจัดเนื้อเยื่อที่ตายและเชื้อในคลองราก ล้างและใส่ยา แล้วอุดคลองราก เมื่อแหล่งเชื้อหมดไป กระดูกรอบปลายรากมักค่อยๆ ซ่อมแซมตัวเองในหลายเดือนต่อมา อ่านขั้นตอนที่ รักษารากฟันคืออะไร

3. ถอนฟัน

ถ้าฟันเสียหายมากจนเก็บไม่ได้ หรือคนไข้เลือกไม่รักษาราก การถอนฟันก็เป็นการกำจัดแหล่งเชื้อ อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันเมื่อไหร่จำเป็น

4. รักษาโรคปริทันต์

ถ้าฝีเกิดจากร่องลึกปริทันต์ ทันตแพทย์จะทำความสะอาดร่องเหงือกและเกลารากฟัน อ่านเพิ่มที่ เกลารากฟันคืออะไร

5. ยาฆ่าเชื้อร่วมด้วยในบางกรณี

เมื่อมีไข้ บวมลาม หรือคนไข้มีภูมิต้านทานต่ำ ตามแนวทางที่กล่าวไว้ข้างต้น [1]

ตุ่มบนเหงือก เป็นหนองจากฟันเสมอไหม

ตุ่มบนเหงือกมีหลายสาเหตุ ไม่ใช่ทุกตุ่มเป็นฝีจากฟัน

ลักษณะ	สาเหตุที่เป็นไปได้
ตุ่มเล็กใกล้ปลายรากฟัน มีหนองไหลเป็นๆ หายๆ	ทางระบายหนองจากฝีที่ปลายรากฟัน
เหงือกบวมข้างฟันที่โยก มีร่องลึก	ฝีจากโรคปริทันต์
แผลขาวเจ็บมีขอบแดง หายเองใน 1–2 สัปดาห์	แผลร้อนใน
ตุ่มแข็งไม่เจ็บ ไม่หายนานเกิน 2–3 สัปดาห์	ต้องให้ทันตแพทย์ตรวจ อาจต้องตัดชิ้นเนื้อ
ตุ่มใสหรือนูนที่เกิดหลังกัดโดน	การบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ

แผลหรือก้อนในปากที่ไม่หายภายใน 2–3 สัปดาห์ ควรให้ทันตแพทย์ตรวจเสมอ ไม่ว่าจะเจ็บหรือไม่

ทันตแพทย์ตรวจหาฟันที่เป็นต้นเหตุอย่างไร

ฝีบางตำแหน่งอยู่ห่างจากฟันที่เป็นต้นเหตุ เพราะหนองเดินทางไปตามแนวกระดูกที่บางที่สุด ทันตแพทย์จึงใช้หลายวิธีร่วมกัน

เอกซเรย์ ดูเงาดำรอบปลายราก และฟันผุลึกหรือวัสดุอุดที่ใกล้โพรงประสาท
สอดวัสดุตามทางระบายหนอง แล้วถ่ายเอกซเรย์ เพื่อดูว่าทางนั้นวิ่งไปหาฟันซี่ไหน
ทดสอบความรู้สึกของฟัน ฟันที่ประสาทตายมักไม่ตอบสนองต่อความเย็น
เคาะและให้กัด ฟันที่มีการอักเสบรอบปลายรากมักเจ็บ
วัดร่องเหงือก แยกฝีจากโรคปริทันต์

การหาฟันต้นเหตุให้ถูกซี่สำคัญมาก เพราะการรักษาผิดซี่จะไม่ทำให้หาย

ฝีหนองกับโรคประจำตัว

ผู้ที่เป็นเบาหวาน โรคไต โรคตับ หรือได้รับยากดภูมิ ร่างกายต้านทานการติดเชื้อได้น้อยลง ฝีจากฟันอาจลุกลามเร็วกว่าคนทั่วไป ควรรักษาฟันผุและโรคเหงือกก่อนจะเกิดฝี และถ้ามีอาการบวมให้รีบรักษา ผู้ที่กินยาละลายลิ่มเลือด หรือยาสำหรับโรคกระดูกพรุนบางชนิด ควรแจ้งทันตแพทย์ เพราะอาจต้องวางแผนการถอนฟันหรือผ่าตัดเป็นพิเศษ อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันได้ไหม ถ้ามีโรคประจำตัว

ระหว่างรอพบทันตแพทย์

กินยาแก้ปวดที่ใช้เป็นประจำ ตามขนาดบนฉลากหรือคำแนะนำของเภสัชกร
บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่นเบาๆ
ไม่ประคบร้อนที่แก้มด้านนอก เพราะอาจดึงให้หนองลามออกมาทางผิวหน้า ประคบเย็นช่วยลดปวดบวมได้
ไม่บีบหรือเจาะตุ่มหนองเอง
ไม่วางยาเม็ดแอสไพรินบนเหงือก จะกัดเหงือกเป็นแผล
ไม่ซื้อยาฆ่าเชื้อกินเอง หรือกินยาที่เหลือจากครั้งก่อน
นัดพบทันตแพทย์โดยเร็วที่สุด

หลังรักษาแล้ว

อาการปวดและบวมมักลดลงอย่างชัดเจนภายใน 1–3 วันหลังระบายหนองและเริ่มรักษา
ต้องมารักษาจนครบตามนัด แม้อาการจะหายแล้ว
ทันตแพทย์อาจนัดเอกซเรย์ติดตามดูการหายของกระดูกรอบปลายราก
หลังรักษารากเสร็จ ควรครอบฟันตามคำแนะนำ อ่านเพิ่มที่ รักษารากฟันแล้วต้องครอบฟันไหม

ป้องกันฝีหนองจากฟัน

รักษาฟันผุตั้งแต่ระยะแรก อ่านวิธีป้องกันที่ ป้องกันฟันผุอย่างได้ผล
ตรวจฟันเป็นประจำ
ถ้าฟันกระแทกจากอุบัติเหตุ ให้ทันตแพทย์ตรวจติดตาม แม้ไม่มีอาการ
ดูแลเหงือก รักษาโรคปริทันต์
ไม่ปล่อยให้อาการปวดฟันหายไปเองโดยไม่ได้ตรวจ

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ตุ่มหนองแตกแล้ว ไม่ปวดแล้ว แปลว่าหาย" หนองระบายออกได้ แต่แหล่งเชื้อยังอยู่ ต้องรักษาที่ต้นเหตุ

"กินยาฆ่าเชื้อจนบวมยุบแล้วไม่ต้องทำอะไร" การติดเชื้อมักกลับมา เพราะยาเข้าไม่ถึงโพรงประสาทที่ตายแล้ว [1]

"บวมอยู่ห้ามถอนห้ามรักษา" หลายกรณีระบายหนองและเริ่มรักษาได้ทันที ซึ่งช่วยให้หายเร็วขึ้น ทันตแพทย์จะประเมินเป็นรายกรณี

คำถามที่พบบ่อย

ฟันเป็นหนองแล้วเก็บฟันได้ไหม หลายกรณีเก็บได้ด้วยการรักษารากฟัน ถ้าเนื้อฟันและกระดูกรองรับยังพอ

ตั้งครรภ์แล้วฟันเป็นหนอง ทำอย่างไร ควรรักษาโดยเร็ว เพราะการติดเชื้ออันตรายกว่าการรักษา แจ้งทันตแพทย์ว่าตั้งครรภ์ อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันได้ไหม ถ้ามีโรคประจำตัว

ฟันที่รักษารากแล้วเป็นหนองอีกได้ไหม ได้ ถ้ามีคลองรากที่ทำความสะอาดไม่ถึง วัสดุบูรณะรั่ว ฟันผุซ้ำ หรือรากแตก ทันตแพทย์จะเอกซเรย์หาสาเหตุ แล้วพิจารณารักษารากซ้ำ ผ่าตัดปลายราก หรือถอนฟัน

หนองจากฟันลามไปที่อื่นในร่างกายได้ไหม ในกรณีที่ไม่ได้รักษา การติดเชื้ออาจลามไปยังช่องเนื้อเยื่อของใบหน้าและลำคอ หรือเข้ากระแสเลือด ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉิน จึงไม่ควรปล่อยฝีไว้แม้จะไม่ปวด

มีกลิ่นปากและรสขมในปากตลอด เกี่ยวกับฟันเป็นหนองไหม อาจเกี่ยว ถ้ามีหนองระบายออกทางเหงือกเป็นช่วงๆ จะรู้สึกรสเค็มหรือขมและมีกลิ่น ควรให้ทันตแพทย์ตรวจหาทางระบายหนอง

กินยาฆ่าเชื้อก่อนแล้วค่อยมาหาหมอฟันได้ไหม ไม่ควรซื้อยาฆ่าเชื้อกินเองโดยไม่มีข้อบ่งชี้ ยาไม่ได้แก้ต้นเหตุ และอาจทำให้อาการดูดีขึ้นจนเลื่อนการรักษา ควรมาพบทันตแพทย์ให้เร็วที่สุด [1]

ฝีหนองหายแล้ว กระดูกจะกลับมาเหมือนเดิมไหม หลังกำจัดแหล่งเชื้อด้วยการรักษารากฟัน กระดูกรอบปลายรากมักค่อยๆ ซ่อมแซมในหลายเดือน ทันตแพทย์ดูการหายได้จากเอกซเรย์ติดตาม

ประคบอุ่นในปากได้ไหม บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่นได้ แต่ไม่ควรประคบร้อนที่แก้มด้านนอก และไม่ควรรอให้หนองแตกเองก่อนมาพบทันตแพทย์

เด็กฟันน้ำนมเป็นหนองต้องรักษาไหม ต้องรักษา เพราะการติดเชื้ออาจกระทบหน่อฟันแท้ที่อยู่ข้างใต้ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ

รักษาฟันเป็นหนองที่ Dental Vista

ทันตแพทย์ตรวจ เอกซเรย์ ระบายหนอง และวางแผนรักษารากฟันหรือถอนฟัน คลินิกมีทันตแพทย์ที่มีวุฒิบัตรสาขาเอ็นโดดอนต์ รักษารากฟัน 7,000–14,000 บาท ตามตำแหน่งฟัน ถอนฟัน 900–1,500 บาท ถ้าบวมลามหรือหายใจลำบาก ให้ไปห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลทันที ดูรายละเอียดที่ หน้ารักษารากฟัน

อ้างอิง

Lockhart PB, Tampi MP, Abt E, et al. Evidence-based clinical practice guideline on antibiotic use for the urgent management of pulpal- and periapical-related dental pain and intraoral swelling. Journal of the American Dental Association. 2019;150(11):906–921. PubMed
Agnihotry A, Thompson W, Fedorowicz Z, van Zuuren EJ, Sprakel J. Antibiotic use for irreversible pulpitis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;(5):CD004969. PMC