ฟันคุดปวด เหงือกบวมที่ฟันซี่ในสุด เกิดจากอะไร ทำอย่างไรดี

อาการปวดที่ฟันซี่ในสุด เหงือกด้านหลังบวมแดง เคี้ยวแล้วเจ็บ อ้าปากได้ไม่สุด บางครั้งมีกลิ่นปากหรือรสชาติแปลกๆ เป็นอาการที่พบบ่อยมากในคนอายุประมาณ 17–30 ปี สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ เหงือกคลุมฟันอักเสบ (pericoronitis) ซึ่งเกิดรอบฟันคุดที่โผล่พ้นเหงือกมาเพียงบางส่วน

ภาวะนี้เป็นเหตุผลหลักที่คนไข้ต้องผ่าฟันคุด เอกสารให้ข้อมูลผู้ป่วยของหน่วยศัลยกรรมช่องปากในโรงพยาบาลรัฐของอังกฤษระบุว่า เหตุผลที่พบบ่อยที่สุดของการผ่าฟันคุดคือการติดเชื้อซ้ำๆ ของเหงือกที่คลุมฟันคุด [1] และแนวทางของสถาบัน NICE ของอังกฤษกำหนดให้การอักเสบซ้ำของเหงือกรอบฟันคุดเป็นข้อบ่งชี้หนึ่งในการผ่าฟันคุด [2]

บทความนี้อธิบายว่าทำไมฟันคุดถึงปวด อาการแบบไหนบรรเทาเองได้ แบบไหนต้องรีบพบทันตแพทย์ และทำไมอาการถึงมักกลับมาซ้ำ

ทำไมฟันคุดที่โผล่ครึ่งซี่ถึงอักเสบง่าย

ฟันกรามซี่ที่สามเป็นฟันซี่สุดท้ายที่ขึ้น หลายคนมีขากรรไกรไม่ยาวพอ ฟันจึงโผล่มาได้เพียงบางส่วน และมีแผ่นเหงือกคลุมอยู่ด้านบนหรือด้านหลังของฟัน ระหว่างแผ่นเหงือกกับตัวฟันเกิดเป็นซอกลึกที่

เศษอาหารเข้าไปติดได้ แต่แปรงฟันเข้าไม่ถึง
เชื้อแบคทีเรียสะสมและเติบโตได้ดี
ฟันคู่สบด้านบนอาจกัดโดนแผ่นเหงือกซ้ำๆ ทำให้ช้ำและบวมมากขึ้น

เมื่อร่างกายอ่อนแอ นอนน้อย เครียด หรือช่วงสอบ ช่วงทำงานหนัก การอักเสบจึงมักกำเริบ คนไข้หลายคนเล่าว่าปวดฟันคุดทุกครั้งที่พักผ่อนไม่พอ

อาการที่พบได้

อาการเฉพาะที่

ปวดตื้อๆ หรือปวดตุบๆ ที่ฟันซี่ในสุด
เหงือกด้านหลังฟันบวม แดง กดเจ็บ
เคี้ยวอาหารหรือกัดฟันแล้วเจ็บ
มีกลิ่นปาก หรือรสขมเค็มในปาก บางครั้งมีหนองไหลออกจากใต้เหงือก

อาการที่แสดงว่าการอักเสบลุกลาม

อ้าปากได้น้อยลง (กล้ามเนื้อขากรรไกรเกร็ง)
ปวดร้าวไปที่หู ขมับ หรือลำคอ
แก้มหรือใต้คางบวม
ต่อมน้ำเหลืองใต้คางโตและกดเจ็บ
มีไข้ อ่อนเพลีย
กลืนลำบาก

เมื่อไหร่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

การติดเชื้อจากฟันคุดล่างสามารถลุกลามเข้าสู่ช่องเนื้อเยื่อของใบหน้าและลำคอได้ แม้จะพบไม่บ่อย แต่เป็นภาวะที่อันตราย ไปห้องฉุกเฉินทันที ถ้ามีอาการต่อไปนี้

บวมลามไปใต้คาง ลำคอ หรือรอบตา
กลืนน้ำลายลำบาก น้ำลายไหลเพราะกลืนไม่ได้
หายใจลำบาก หรือเสียงเปลี่ยน
อ้าปากได้น้อยมาก ไม่ถึงหนึ่งนิ้ว
ไข้สูง หนาวสั่น

บรรเทาอาการเบื้องต้นที่บ้าน

ถ้าอาการไม่รุนแรง ยังอ้าปากได้ ไม่มีไข้ ไม่บวมที่ใบหน้า สิ่งที่ทำได้ระหว่างรอพบทันตแพทย์

บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่น ผสมเกลือครึ่งช้อนชาในน้ำอุ่นหนึ่งแก้ว อมกลั้วบริเวณฟันคุดหลายๆ ครั้งต่อวัน โดยเฉพาะหลังอาหาร
แปรงฟันซี่ในสุดให้สะอาด ใช้แปรงขนนุ่มหัวเล็ก ค่อยๆ แปรงรอบฟันคุดและขอบเหงือก แม้จะเจ็บเล็กน้อย การทำความสะอาดช่วยลดเชื้อที่สะสม
ยาแก้ปวดที่ใช้เป็นประจำ เช่น พาราเซตามอล หรือไอบูโพรเฟนสำหรับคนที่ใช้ได้ ใช้ตามขนาดบนฉลากหรือตามคำแนะนำของเภสัชกร คนที่มีโรคกระเพาะ โรคไต หอบหืด หรือตั้งครรภ์ ควรปรึกษาเภสัชกรก่อนใช้ไอบูโพรเฟน
พักผ่อนให้เพียงพอและดื่มน้ำมากๆ
เลี่ยงการเคี้ยวด้านที่ปวด และอาหารแข็ง

สิ่งที่ไม่ควรทำ

ไม่ควรวางยาเม็ดแอสไพรินบนเหงือก ยาจะกัดเหงือกเป็นแผล
ไม่ควรกินยาฆ่าเชื้อที่เหลือจากครั้งก่อนหรือซื้อมากินเองโดยไม่ได้ตรวจ เพราะอาจไม่ใช่ยาที่เหมาะสม และทำให้เชื้อดื้อยา
ไม่ควรประคบร้อนที่แก้มเมื่อบวมจากการติดเชื้อ
ไม่ควรเจาะหรือบีบหนองเอง

ทันตแพทย์รักษาอย่างไร

การรักษาแบ่งเป็นสองช่วง คือ ช่วงระงับการอักเสบ และช่วงแก้ที่ต้นเหตุ

ช่วงที่ 1: ระงับการอักเสบ

ล้างทำความสะอาดใต้แผ่นเหงือก ทันตแพทย์จะใช้น้ำยาฆ่าเชื้อฉีดล้างเศษอาหารและหนองใต้เหงือก ซึ่งมักช่วยลดอาการได้ชัดเจนภายใน 1–2 วัน
ระบายหนอง ถ้ามีฝีหนอง
กรอหรือถอนฟันบนที่กัดโดนเหงือก ในบางกรณี ถ้าฟันคุดบนที่ไม่ได้ใช้งานกัดโดนแผ่นเหงือกซ้ำๆ
ยาฆ่าเชื้อ ใช้เมื่อมีการติดเชื้อลุกลาม เช่น มีไข้ บวมที่ใบหน้า หรือต่อมน้ำเหลืองโต ไม่ใช่ทุกรายที่จำเป็นต้องใช้
ยาแก้ปวดและน้ำยาบ้วนปาก ตามความเหมาะสม

ถ้าอักเสบมากจนอ้าปากไม่ได้ ทันตแพทย์มักรักษาการอักเสบให้ยุบก่อน แล้วค่อยนัดผ่าฟันคุด เพราะการผ่าระหว่างที่อักเสบรุนแรงทำได้ยากและฟื้นตัวช้ากว่า

ช่วงที่ 2: แก้ที่ต้นเหตุ

เมื่ออาการสงบ ทันตแพทย์จะถ่ายเอกซเรย์เพื่อดูว่าฟันคุดซี่นั้นมีโอกาสขึ้นได้เต็มซี่หรือไม่ ทางเลือกหลักคือ

ผ่าหรือถอนฟันคุด เป็นทางเลือกที่พบบ่อยที่สุดเมื่อฟันไม่มีที่ขึ้น หรือเคยอักเสบมากกว่าหนึ่งครั้ง
ตัดแผ่นเหงือกที่คลุมฟันออก ใช้ได้ในบางกรณีที่ฟันขึ้นตรงและมีที่พอ แต่เหงือกมักงอกกลับมาคลุมได้อีก
เฝ้าระวัง ถ้าอักเสบครั้งแรก อาการน้อย และฟันมีแนวโน้มขึ้นได้เอง โดยต้องทำความสะอาดอย่างดีและตรวจติดตาม

ทำไมอาการมักกลับมาซ้ำ

การล้างแผลและยาฆ่าเชื้อช่วยลดการอักเสบได้ แต่ไม่ได้กำจัดซอกเหงือกที่เป็นต้นเหตุ ตราบใดที่ฟันคุดยังโผล่ครึ่งซี่และมีแผ่นเหงือกคลุม เศษอาหารและเชื้อก็กลับมาสะสมได้อีก คนไข้หลายคนจึงอักเสบซ้ำทุกไม่กี่เดือน และแต่ละครั้งอาจรุนแรงขึ้น

ด้วยเหตุนี้ แนวทางของ NICE จึงระบุว่าการอักเสบของเหงือกรอบฟันคุดที่ เป็นซ้ำ เป็นข้อบ่งชี้ให้ผ่าฟันคุด ส่วนการอักเสบครั้งแรกที่ไม่รุนแรงยังไม่ถือเป็นข้อบ่งชี้เสมอไป [2] ทันตแพทย์จะช่วยประเมินร่วมกับลักษณะของฟันในเอกซเรย์

ปวดฟันคุดแต่ไม่ใช่เหงือกอักเสบ อาจเป็นอะไรได้บ้าง

อาการปวดบริเวณฟันซี่ในสุดไม่ได้มาจากเหงือกคลุมฟันอักเสบเสมอไป สาเหตุอื่นที่พบได้

ฟันคุดผุ ฟันซี่ในสุดแปรงยาก ผุได้ง่าย
ฟันกรามซี่ที่สองผุ โดยเฉพาะตรงจุดที่ฟันคุดเอียงชน ซึ่งมักผุลึกโดยไม่รู้ตัว
ฟันคุดกำลังดันขึ้น ทำให้รู้สึกตึงหรือปวดเป็นพักๆ
ปวดกล้ามเนื้อหรือข้อต่อขากรรไกร มักปวดร้าวบริเวณหน้าหู สัมพันธ์กับการนอนกัดฟันหรือเครียด
ไซนัสอักเสบ ทำให้ปวดฟันบนหลายซี่พร้อมกัน

การตรวจและเอกซเรย์จะช่วยแยกสาเหตุได้ อ่านเพิ่มเกี่ยวกับอาการปวดฟันได้ที่ ปวดฟันตอนกลางคืน

ถ้ายังไม่ผ่า ทำความสะอาดฟันคุดที่โผล่ครึ่งซี่อย่างไร

บางคนยังไม่พร้อมผ่าฟันคุดทันที เช่น ช่วงสอบ ช่วงเดินทาง หรือรอวันหยุด ระหว่างนั้นการทำความสะอาดที่ดีช่วยลดโอกาสอักเสบซ้ำได้

ใช้แปรงหัวเล็กหรือแปรงกระจุกเดียว แปรงสีฟันหัวใหญ่มักไปไม่ถึงฟันซี่ในสุด
อ้าปากเพียงครึ่งเดียวตอนแปรงฟันซี่ในสุด การอ้าปากกว้างทำให้แก้มตึงและขวางแปรง อ้าปากน้อยลงจะสอดแปรงเข้าไปถึงด้านหลังได้ง่ายกว่า
แปรงตรงขอบเหงือกที่คลุมฟัน วางขนแปรงเอียงเข้าหาขอบเหงือก ขยับสั้นๆ เบาๆ
บ้วนน้ำเกลืออุ่นหลังอาหาร ช่วยไล่เศษอาหารที่ติดใต้แผ่นเหงือก
ใช้กระบอกฉีดล้างตามที่ทันตแพทย์แนะนำ บางกรณีทันตแพทย์ให้กระบอกฉีดปลายโค้งสำหรับฉีดน้ำล้างใต้แผ่นเหงือกเอง ควรใช้ตามวิธีที่ได้รับคำแนะนำเท่านั้น

ข้อควรรู้คือการดูแลความสะอาดช่วยยืดเวลาได้ แต่มักไม่ได้แก้ปัญหาถาวร ถ้าเคยอักเสบแล้วหลายครั้ง ควรวางแผนผ่าในช่วงเวลาที่สะดวก ก่อนจะอักเสบอีกในเวลาที่ไม่พร้อม

ป้องกันไม่ให้ฟันคุดอักเสบ

แปรงฟันซี่ในสุดให้ถึง ใช้แปรงหัวเล็กหรือแปรงกระจุกเดียว
บ้วนปากหลังอาหาร โดยเฉพาะอาหารที่เป็นเศษเล็กๆ
พักผ่อนให้เพียงพอ
ถ้ามีฟันคุดที่โผล่ครึ่งซี่ ควรตรวจและเอกซเรย์ก่อนจะมีอาการ เพื่อวางแผนล่วงหน้า เช่น นัดผ่าในช่วงที่สะดวก ไม่ต้องรอให้อักเสบในช่วงสอบหรือเดินทาง

ตั้งครรภ์แล้วฟันคุดอักเสบ ทำอย่างไร

ช่วงตั้งครรภ์ เหงือกอักเสบง่ายขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน คนที่มีฟันคุดโผล่ครึ่งซี่จึงอาจปวดบ่อยขึ้น การรักษาทางทันตกรรมเพื่อระงับการอักเสบ รวมถึงการใช้ยาชาเฉพาะที่และการถ่ายเอกซเรย์ที่จำเป็น ถือว่าปลอดภัยระหว่างตั้งครรภ์ และไม่ควรเลื่อนออกไปเมื่อมีการติดเชื้อ [3] ควรแจ้งทันตแพทย์ว่าตั้งครรภ์ เพื่อเลือกยาที่เหมาะสม ส่วนการผ่าฟันคุดที่ไม่เร่งด่วนมักวางแผนไว้หลังคลอด

ผู้หญิงที่วางแผนตั้งครรภ์และมีฟันคุดที่เคยอักเสบ อาจปรึกษาทันตแพทย์เรื่องการผ่าก่อนตั้งครรภ์ เพื่อลดโอกาสอักเสบระหว่างตั้งครรภ์ อ่านเรื่องการทำฟันกับโรคประจำตัวและการตั้งครรภ์ได้ที่ ถอนฟันได้ไหม ถ้ามีโรคประจำตัว

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"กินยาฆ่าเชื้อแล้วหาย ไม่ต้องผ่า" ยาช่วยระงับการติดเชื้อครั้งนั้น แต่ไม่ได้แก้ซอกเหงือกที่เป็นต้นเหตุ อาการจึงมักกลับมาอีก

"ปวดฟันคุดอยู่ ห้ามถอนห้ามผ่า" ไม่จริงเสมอไป ถ้าอักเสบไม่รุนแรง ทันตแพทย์อาจผ่าได้เลย แต่ถ้าบวมมากหรืออ้าปากไม่ได้ มักให้การอักเสบยุบก่อน การตัดสินใจขึ้นกับการตรวจ

"ปวดฟันคุดแสดงว่าฟันกำลังจะขึ้น รอไปเดี๋ยวก็หาย" บางครั้งฟันขึ้นได้จริง แต่ถ้าเอกซเรย์พบว่าไม่มีที่ขึ้น การรอจะทำให้อักเสบซ้ำและฟันซี่ข้างหน้าเสี่ยงผุ

คำถามที่พบบ่อย

ปวดฟันคุดกี่วันถึงหาย ถ้าได้รับการล้างทำความสะอาดและดูแลถูกวิธี อาการมักดีขึ้นใน 2–4 วัน ถ้าไม่ดีขึ้นหรือแย่ลง ควรกลับไปพบทันตแพทย์

ฟันคุดบนอักเสบได้ไหม ได้ แต่พบน้อยกว่าฟันคุดล่าง ฟันคุดบนที่ขึ้นเอียงออกด้านแก้มมักกัดโดนกระพุ้งแก้มหรือแผ่นเหงือกของฟันคุดล่างจนเป็นแผล

ผ่าฟันคุดตอนกำลังอักเสบเสี่ยงไหม การอักเสบมากเพิ่มความยากของการผ่าและอาจทำให้ฟื้นตัวช้ากว่า ทันตแพทย์จึงมักรักษาการอักเสบให้สงบก่อน

ฟันคุดอักเสบติดต่อกันได้ไหม ไม่ติดต่อ การอักเสบเกิดจากเชื้อที่อยู่ในช่องปากของแต่ละคนเอง สะสมใต้แผ่นเหงือกที่คลุมฟัน

ปวดฟันคุดที่ Dental Vista

ทันตแพทย์ตรวจ ล้างแผล และเอกซเรย์ใบหน้าเพื่อดูตำแหน่งฟันคุด แล้ววางแผนการรักษาร่วมกับคุณ ผ่าฟันคุด 3,000–4,500 บาท ขึ้นกับความยาก ดูรายละเอียดที่ หน้าถอนฟัน ผ่าฟันคุด และอ่านต่อเรื่อง ฟันคุดต้องผ่าไหม

อ้างอิง

Hull University Teaching Hospitals NHS Trust. Removal of Wisdom Teeth (Third Molars). เอกสารสำหรับผู้ป่วย
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Guidance on the extraction of wisdom teeth. Technology appraisal guidance TA1. 2000. NICE
American College of Obstetricians and Gynecologists. Oral health care during pregnancy and through the lifespan. Committee Opinion No. 569. 2013 (reaffirmed). สรุปโดย Maryland Department of Health