"ต้องรักษารากฟัน" เป็นประโยคที่หลายคนกลัว เพราะได้ยินมาว่าเจ็บ นาน และแพง ความจริงคือการรักษารากฟันในปัจจุบัน ทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ ส่วนใหญ่ระหว่างทำไม่เจ็บ และเป็นวิธีที่ช่วย เก็บฟันธรรมชาติไว้ แทนการถอน ซึ่งในระยะยาวมักคุ้มค่ากว่าการถอนแล้วใส่ฟันทดแทน
บทความนี้อธิบายว่ารักษารากฟันคืออะไร ใครต้องทำ ขั้นตอนเป็นอย่างไร ทำกี่ครั้ง เจ็บไหม และฟันที่รักษารากแล้วจะอยู่ได้นานแค่ไหน
โพรงประสาทและคลองรากฟันคืออะไร
ภายในฟันแต่ละซี่มีช่องว่างตรงกลางเรียกว่าโพรงประสาทฟัน ซึ่งต่อเนื่องลงไปในรากฟันเป็นท่อเล็กๆ เรียกว่าคลองรากฟัน ภายในมีเนื้อเยื่อที่ประกอบด้วยเส้นเลือด เส้นประสาท และเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน ทำหน้าที่สร้างเนื้อฟันและรับความรู้สึก
ฟันหน้ามักมี 1 คลองราก ฟันกรามน้อยมี 1–2 คลอง ส่วนฟันกรามใหญ่มักมี 3–4 คลองหรือมากกว่า คลองรากฟันอาจโค้ง แคบ หรือแตกแขนง ทำให้การรักษาฟันกรามซับซ้อนและใช้เวลามากกว่า
ใครต้องรักษารากฟัน
เมื่อเนื้อเยื่อในโพรงประสาทอักเสบจนไม่หายเอง หรือตายและติดเชื้อ สาเหตุที่พบบ่อย ได้แก่
- ฟันผุลึกถึงโพรงประสาท สาเหตุที่พบบ่อยที่สุด อ่านเพิ่มที่ ฟันผุมีกี่ระยะ
- ฟันแตกหรือร้าว จนเชื้อเข้าถึงโพรงประสาท อ่านเพิ่มที่ ฟันร้าว ฟันแตก
- อุบัติเหตุต่อฟัน เช่น ล้มฟันกระแทก ประสาทฟันอาจตายภายหลังแม้ฟันไม่แตก
- การอุดหรือรักษาซ้ำหลายครั้ง ในฟันซี่เดียว
อาการที่บ่งว่าอาจต้องรักษารากฟัน
- ปวดเองโดยไม่มีสิ่งกระตุ้น ปวดตอนกลางคืน อ่านเพิ่มที่ ปวดฟันตอนกลางคืน
- เสียวร้อนหรือเย็นแล้วปวดค้างนาน
- ปวดเวลากัดหรือเคาะ
- เหงือกบวม มีตุ่มหนอง หรือแก้มบวม อ่านเพิ่มที่ ฟันเป็นหนอง เหงือกบวม
- ฟันเปลี่ยนสีคล้ำลง
- บางครั้งไม่มีอาการเลย แต่พบรอยโรคที่ปลายรากจากเอกซเรย์
ยาฆ่าเชื้อรักษาแทนรักษารากฟันได้ไหม
หลายคนหวังว่ากินยาฆ่าเชื้อแล้วจะหายปวดโดยไม่ต้องรักษารากฟัน งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2019 ไม่พบหลักฐานว่ายาฆ่าเชื้อช่วยลดอาการปวดจากโพรงประสาทอักเสบแบบไม่หายเอง [1] แนวทางของสมาคมทันตแพทย์อเมริกันปี 2019 ก็แนะนำว่าไม่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อในกรณีส่วนใหญ่ของอาการปวดจากโพรงประสาท แต่ให้รักษาทางทันตกรรมที่ต้นเหตุ เช่น รักษารากฟันหรือถอนฟัน และใช้ยาฆ่าเชื้อเฉพาะเมื่อมีอาการทั่วร่างกาย เช่น มีไข้ หรือบวมลาม [2]
เหตุผลคือ เนื้อเยื่อในโพรงประสาทที่อักเสบหรือตายแล้วไม่มีเลือดไปเลี้ยงเพียงพอ ยาจึงเข้าไปไม่ถึง การกำจัดเนื้อเยื่อที่เสียออกจึงเป็นทางรักษาหลัก
ขั้นตอนการรักษารากฟัน
1. ตรวจและเอกซเรย์
ทันตแพทย์ซักประวัติอาการ ทดสอบความรู้สึกของฟัน และถ่ายเอกซเรย์ดูรูปร่างราก จำนวนคลอง และการติดเชื้อที่ปลายราก เพื่อยืนยันว่าฟันซี่นี้ต้องรักษารากและยังเก็บไว้ได้
2. ฉีดยาชาและกันน้ำลาย
ฉีดยาชาเฉพาะที่ แล้วใส่แผ่นยางกันน้ำลายครอบฟันซี่ที่รักษา เพื่อป้องกันเชื้อจากน้ำลายเข้าคลองราก และป้องกันไม่ให้น้ำยาหรือเครื่องมือเล็กๆ ตกลงคอ
3. เปิดโพรงประสาทและหาคลองราก
กรอเปิดทางเข้าจากด้านบดเคี้ยวหรือด้านในของฟัน แล้วหาปากคลองรากทุกคลอง
4. ทำความสะอาดและขยายคลองราก
ใช้เครื่องมือขนาดเล็กทำความสะอาด กำจัดเนื้อเยื่อที่อักเสบหรือตาย และขยายคลองให้มีรูปร่างเหมาะกับการอุด ร่วมกับล้างด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อ ทันตแพทย์วัดความยาวคลองรากด้วยเครื่องวัดหรือเอกซเรย์ เพื่อทำความสะอาดให้ถึงปลายรากพอดี
5. ใส่ยาในคลองราก (ถ้าแบ่งทำหลายครั้ง)
ใส่ยาฆ่าเชื้อในคลองราก แล้วปิดด้วยวัสดุอุดชั่วคราว นัดมาทำต่อ
6. อุดคลองราก
เมื่อคลองสะอาดและไม่มีอาการ ทันตแพทย์อุดคลองรากด้วยวัสดุยางที่ใช้เฉพาะงานรักษาราก ร่วมกับซีเมนต์ เพื่อปิดคลองไม่ให้เชื้อกลับเข้าไป
7. บูรณะตัวฟัน
ฟันที่รักษารากแล้วต้องได้รับการบูรณะตัวฟัน บ่อยครั้งเป็นครอบฟัน โดยเฉพาะฟันหลัง เพื่อป้องกันฟันแตก อ่านรายละเอียดที่ รักษารากฟันแล้วต้องครอบฟันไหม
ทำครั้งเดียวหรือหลายครั้ง
การรักษารากฟันทำได้ทั้งแบบครั้งเดียวเสร็จ และแบบแบ่งหลายครั้ง งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane เปรียบเทียบสองแบบนี้ พบว่าความสำเร็จที่ดูจากเอกซเรย์ไม่ต่างกัน [3] ฉบับปรับปรุงล่าสุดพบว่าคนที่รักษาแบบหลายครั้งอาจมีอาการปวดในสัปดาห์แรกน้อยกว่าเล็กน้อย [3]
ทันตแพทย์เลือกจากหลายปัจจัย เช่น ความซับซ้อนของคลองราก มีหนองหรือการติดเชื้อมากไหม อาการของคนไข้ และเวลาที่คนไข้นั่งเก้าอี้ได้ ที่ Dental Vista ส่วนใหญ่แบ่งทำ 2–4 ครั้ง
ระหว่างรักษารู้สึกอย่างไร
เมื่อยาชาออกฤทธิ์ ส่วนใหญ่ไม่เจ็บ จะรู้สึกแรงสั่นของเครื่องมือและต้องอ้าปากนาน บางกรณีที่โพรงประสาทอักเสบมาก ยาชาอาจออกฤทธิ์ยากกว่าปกติ ทันตแพทย์มีวิธีเติมยาชาเพิ่ม ถ้ารู้สึกเจ็บให้ยกมือบอก
แต่ละครั้งใช้เวลาประมาณ 30–90 นาที ขึ้นกับฟันและจำนวนคลอง
หลังรักษาเป็นอย่างไร
- เมื่อยหรือระบมเวลากัด 1–3 วัน พบได้บ่อย เพราะเนื้อเยื่อรอบปลายรากยังอักเสบ ยาแก้ปวดทั่วไปช่วยได้
- เลี่ยงการเคี้ยวของแข็งด้วยฟันซี่นั้น จนกว่าจะบูรณะถาวร เพราะวัสดุชั่วคราวและฟันที่ถูกเปิดโพรงเปราะกว่าปกติ
- ถ้าวัสดุอุดชั่วคราวหลุด ให้ติดต่อคลินิก เพราะเชื้ออาจกลับเข้าคลองราก
- ถ้าบวมมากขึ้น ปวดมาก หรือมีไข้ ให้ติดต่อคลินิกทันที
ฟันที่รักษารากแล้วอยู่ได้นานแค่ไหน
งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบของ Ng และคณะ ปี 2010 รวบรวมการศึกษาการอยู่รอดของฟันหลังรักษาราก พบว่าฟันส่วนใหญ่อยู่ได้หลายปี และฟันกรามน้อยมีอัตราการอยู่รอดสูงกว่าฟันกรามใหญ่ [4] การศึกษาติดตามไปข้างหน้าของคณะผู้วิจัยกลุ่มเดียวกันปี 2011 พบว่าฟันที่รักษารากอยู่รอดที่ 4 ปีประมาณร้อยละ 95 [5] ปัจจัยที่ทำให้ฟันอยู่ได้นาน ได้แก่
- การบูรณะตัวฟันที่ดี โดยเฉพาะครอบฟันในฟันหลัง
- ฟันมีฟันข้างเคียงรองรับทั้งสองข้าง
- ไม่ใช้ฟันซี่นั้นเป็นหลักยึดของฟันปลอม
- ดูแลความสะอาด ไม่ให้ผุซ้ำ
รักษารากฟัน หรือถอนฟันดี
| รักษารากฟัน | ถอนฟัน | |
|---|---|---|
| เก็บฟันธรรมชาติ | ใช่ | ไม่ |
| จำนวนครั้ง | หลายครั้ง รวมครอบฟัน | ครั้งเดียว |
| ค่าใช้จ่ายวันนี้ | สูงกว่า | ต่ำกว่า |
| ค่าใช้จ่ายระยะยาว | มักต่ำกว่า เมื่อเทียบกับถอนแล้วใส่ฟันทดแทน | ต้องคิดค่าใส่ฟันทดแทน |
| ผลต่อฟันข้างเคียง | ไม่มี | ฟันข้างเคียงอาจล้ม ฟันคู่สบยื่นยาว |
ฟันบางซี่ไม่คุ้มที่จะเก็บ เช่น ฟันแตกตามแนวยาวถึงราก เนื้อฟันเหลือน้อยมาก หรือโรคเหงือกรุนแรง ทันตแพทย์จะช่วยประเมิน อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันเมื่อไหร่จำเป็น
ทำไมรักษารากฟันบางครั้งไม่สำเร็จ
การรักษารากฟันส่วนใหญ่ได้ผลดี แต่บางซี่กลับมามีอาการหรือมีรอยโรคที่ปลายรากในภาพเอกซเรย์ภายหลัง สาเหตุที่พบได้
- คลองรากที่หาไม่พบ ฟันบางซี่มีคลองรากเพิ่มที่เล็กหรือซ่อนอยู่ ถ้าไม่ได้ทำความสะอาด เชื้อจะยังค้าง
- คลองรากโค้งหรือตีบมาก ทำให้ทำความสะอาดไม่ถึงปลายราก
- การรั่วจากด้านบน ถ้าวัสดุอุดชั่วคราวหลุด หรือรอนานเกินไปกว่าจะบูรณะถาวร น้ำลายและเชื้อจะซึมกลับเข้าคลองราก
- ฟันผุซ้ำหรือครอบฟันรั่ว หลายปีต่อมา
- ฟันร้าวที่ราก ซึ่งบางครั้งมองไม่เห็นในตอนแรก
ปัจจัยเหล่านี้หลายข้ออยู่ในมือคนไข้ด้วย คือมาตามนัดให้ครบ และบูรณะถาวรโดยเร็ว ถ้ารักษาแล้วมีปัญหา ทางเลือกคือรักษารากซ้ำ ผ่าตัดปลายราก หรือถอนฟัน ขึ้นกับสาเหตุ
ฟันน้ำนมก็รักษารากได้
ฟันน้ำนมที่ผุลึกถึงโพรงประสาทก็รักษาได้เช่นกัน ด้วยวิธีที่ต่างจากฟันแท้เล็กน้อย เช่น การตัดโพรงประสาทส่วนบน หรือการรักษาคลองรากฟันน้ำนมด้วยวัสดุที่ละลายได้ตามรากฟันน้ำนม การเก็บฟันน้ำนมไว้จนถึงเวลาหลุดตามธรรมชาติ ช่วยรักษาช่องว่างให้ฟันแท้ขึ้นในตำแหน่งที่ถูกต้อง อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ
ทำไมคลินิกใช้แผ่นยางกันน้ำลาย
แผ่นยางกันน้ำลายเป็นแผ่นยางบางที่ยึดรอบฟันซี่ที่รักษา ช่วยให้
- น้ำลายซึ่งมีเชื้อโรคไม่ไหลเข้าคลองรากระหว่างทำ
- น้ำยาล้างคลองรากไม่ไหลลงคอ
- เครื่องมือเล็กๆ ไม่ตกลงคอ
คนไข้หายใจทางจมูกและทางปากได้ตามปกติ หลายคนรู้สึกสบายกว่าเพราะไม่ต้องคอยระวังน้ำในปาก
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"รักษารากฟันเจ็บที่สุด" ระหว่างรักษาทำภายใต้ยาชา ส่วนใหญ่ไม่เจ็บ ความเจ็บที่หลายคนจำได้มักมาจากอาการปวดก่อนรักษา
"รักษารากฟันแล้วฟันตาย ไม่แข็งแรง" ฟันที่รักษารากไม่มีเนื้อเยื่อประสาทแล้ว แต่ยังยึดอยู่ในกระดูกด้วยเอ็นยึดปริทันต์และใช้งานได้ ฟันเปราะขึ้นเพราะเสียเนื้อฟันไป จึงควรครอบฟัน
"ปวดหายแล้ว ไม่ต้องรักษาต่อ" บางครั้งปวดหายเพราะประสาทตาย แต่เชื้อยังอยู่และอาจลามเป็นหนองภายหลัง ควรรักษาให้ครบตามนัด
"กินยาฆ่าเชื้อแทนได้" ยาฆ่าเชื้อไม่ได้แก้ต้นเหตุ และหลักฐานไม่สนับสนุนการใช้เพื่อลดปวดจากโพรงประสาทอักเสบ [1] [2]
คำถามที่พบบ่อย
รักษารากฟันแล้วฟันจะเปลี่ยนสีไหม บางซี่อาจคล้ำลงตามเวลา โดยเฉพาะฟันหน้า แก้ไขได้ด้วยการฟอกสีฟันจากด้านในหรือครอบฟัน
ตั้งครรภ์รักษารากฟันได้ไหม ได้ ถ้ามีอาการปวดหรือติดเชื้อ ไม่ควรเลื่อน แจ้งทันตแพทย์ว่าตั้งครรภ์
รักษารากซ้ำได้ไหม ได้ ฟันที่เคยรักษารากแล้วกลับมามีปัญหา อาจรักษาซ้ำหรือผ่าตัดปลายราก ขึ้นกับสาเหตุ
รักษารากฟันแล้วต้องลางานไหม ส่วนใหญ่กลับไปทำงานได้ในวันเดียวกัน อาจรู้สึกชาไปอีกไม่กี่ชั่วโมงและระบมเล็กน้อยในวันต่อมา
เว้นระยะระหว่างนัดนานเกินได้ไหม ไม่ควร ระหว่างนัดฟันปิดด้วยวัสดุชั่วคราว ถ้าเว้นนานวัสดุอาจสึกหรือหลุด เชื้อกลับเข้าคลองรากได้ ควรมาตามนัด
คนที่เป็นเบาหวานหรือโรคหัวใจรักษารากได้ไหม ได้ แจ้งโรคประจำตัวและยาที่กินทุกครั้ง โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือด ทันตแพทย์อาจขอให้ควบคุมระดับน้ำตาลให้ดีก่อน หรือปรึกษาแพทย์ประจำตัวในบางกรณี
รักษารากฟันที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ที่มีวุฒิบัตรสาขาเอ็นโดดอนต์ (รักษาคลองรากฟัน) ค่ารักษารากฟัน ฟันหน้า 7,000 บาท ฟันกรามน้อย 9,000 บาท ฟันกรามใหญ่ 12,000–14,000 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้ารักษารากฟัน
อ้างอิง
- Agnihotry A, Thompson W, Fedorowicz Z, van Zuuren EJ, Sprakel J. Antibiotic use for irreversible pulpitis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;(5):CD004969. PMC
- Lockhart PB, Tampi MP, Abt E, et al. Evidence-based clinical practice guideline on antibiotic use for the urgent management of pulpal- and periapical-related dental pain and intraoral swelling. Journal of the American Dental Association. 2019;150(11):906–921. PubMed
- Manfredi M, Figini L, Gagliani M, Lodi G. Single versus multiple visits for endodontic treatment of permanent teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016;(12):CD005296 และฉบับปรับปรุง 2022. Cochrane Library
- Ng YL, Mann V, Gulabivala K. Tooth survival following non-surgical root canal treatment: a systematic review of the literature. International Endodontic Journal. 2010;43(3):171–189. PubMed
- Ng YL, Mann V, Gulabivala K. A prospective study of the factors affecting outcomes of non-surgical root canal treatment: part 2: tooth survival. International Endodontic Journal. 2011;44(7):610–625.
