ป้องกันฟันผุอย่างไรให้ได้ผล ฟลูออไรด์ น้ำตาล การแปรงฟัน และการตรวจฟัน

ฟันผุเป็นโรคที่ป้องกันได้เกือบทั้งหมด แต่ยังพบได้บ่อยมาก เพราะหลายคนทำบางอย่างถูกแต่ข้ามบางอย่างที่สำคัญไป เช่น แปรงฟันวันละสองครั้งแต่จิบชานมทั้งวัน หรือแปรงฟันทุกวันแต่ใช้ยาสีฟันที่ไม่มีฟลูออไรด์ บทความนี้รวบรวมวิธีป้องกันฟันผุที่มีหลักฐานจากงานวิจัยรองรับ เรียงตามความสำคัญ และอธิบายว่าทำไมแต่ละข้อได้ผล

ถ้าจำได้เพียงสามข้อ ให้จำว่า

1. แปรงฟันวันละ 2 ครั้งด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ โดยเฉพาะก่อนนอน
2. ลดจำนวนครั้งที่กินหรือดื่มของหวาน ไม่ใช่แค่ลดปริมาณ
3. ตรวจฟันเป็นประจำ เพื่อเจอฟันผุตั้งแต่ระยะที่ยังย้อนกลับได้

1. ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ เครื่องมือป้องกันที่สำคัญที่สุด

ฟลูออไรด์ทำงานสามทาง คือ ช่วยให้แร่ธาตุกลับเข้าสู่ผิวฟันที่เริ่มถูกกรดละลาย ทำให้ผิวเคลือบฟันทนกรดได้ดีขึ้น และลดการสร้างกรดของแบคทีเรีย

งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2019 ซึ่งรวบรวมการทดลองจำนวนมาก พบหลักฐานความน่าเชื่อถือสูงถึงปานกลางว่า ยาสีฟันที่มีฟลูออไรด์ 1,000–1,250 ppm หรือ 1,450–1,500 ppm ลดฟันผุได้ชัดเจนเมื่อเทียบกับยาสีฟันที่ไม่มีฟลูออไรด์ และยิ่งความเข้มข้นสูงขึ้นยิ่งป้องกันได้มากขึ้น [1]

เลือกและใช้อย่างไร

กลุ่ม	ความเข้มข้นที่แนะนำ	ปริมาณ
ผู้ใหญ่และเด็กโต	ประมาณ 1,450–1,500 ppm	ยาวเท่าความกว้างของแปรง
เด็กเล็ก	ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ตามคำแนะนำของทันตแพทย์	ปริมาณน้อยตามอายุ
คนเสี่ยงฟันผุสูง	ทันตแพทย์อาจแนะนำความเข้มข้นสูงกว่าปกติ	ตามคำแนะนำ

ดูความเข้มข้นได้ที่ข้างหลอด มักเขียนว่า "Fluoride 1450 ppm" หรือ "ฟลูออไรด์ 0.145%"

เคล็ดลับที่หลายคนไม่รู้: บ้วนยาสีฟันออก แต่ไม่ต้องกลั้วน้ำตามมาก การกลั้วน้ำหลายครั้งหลังแปรงฟันจะล้างฟลูออไรด์ออกไปด้วย ให้บ้วนฟองยาสีฟันทิ้งเฉยๆ ฟลูออไรด์จะค้างอยู่บนผิวฟันและทำงานต่อได้นานขึ้น

สำหรับเด็ก ควรเลือกความเข้มข้นและปริมาณตามอายุ เพราะต้องคำนึงถึงความเสี่ยงฟันตกกระจากการกลืนยาสีฟัน [1] อ่านเรื่องฟันเด็กได้ที่ ฟันน้ำนมผุ

2. ลดความถี่ของน้ำตาล

ทุกครั้งที่กินหรือดื่มอะไรที่มีน้ำตาล แบคทีเรียจะสร้างกรด ทำให้ผิวฟันเสียแร่ธาตุไปช่วงหนึ่ง จากนั้นน้ำลายจะค่อยๆ ปรับสภาพให้กลับมาเป็นกลาง ถ้ากินของหวานวันละ 3 มื้อพร้อมอาหาร ผิวฟันยังมีเวลาฟื้นตัวระหว่างมื้อ แต่ถ้าจิบชาเย็นทีละนิดทั้งบ่าย หรือกินขนมทุกชั่วโมง ผิวฟันจะถูกกรดกัดเกือบตลอดเวลาโดยไม่มีช่วงฟื้นตัว

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ลดน้ำตาลอิสระให้ต่ำกว่าร้อยละ 10 ของพลังงานต่อวัน และถ้าทำได้ ต่ำกว่าร้อยละ 5 ประมาณ 25 กรัม หรือ 6 ช้อนชาต่อวัน โดยอ้างหลักฐานเรื่องฟันผุเป็นเหตุผลหนึ่ง [2] สำหรับคนไทย ชานม กาแฟเย็น และน้ำหวาน หนึ่งแก้วอาจมีน้ำตาลเกินปริมาณนี้แล้ว

เคล็ดลับที่ทำได้จริง

• กินของหวานพร้อมมื้ออาหาร แทนการกินแยกระหว่างมื้อ
• ดื่มเครื่องดื่มหวานให้หมดในครั้งเดียว แทนการจิบทั้งวัน
• สั่งหวานน้อย หรือหวานน้อยกว่าปกติ ค่อยๆ ลดลง
• ดื่มน้ำเปล่าเป็นหลัก และดื่มน้ำเปล่าตามหลังของหวาน
• ระวังของหวานเหนียว เช่น ทอฟฟี่ ผลไม้แช่อิ่ม ที่ติดฟันนาน
• ไม่กินอะไรหลังแปรงฟันก่อนนอน เพราะตอนนอนน้ำลายน้อย กรดจะทำงานได้นาน
• ระวังน้ำตาลแฝง ในนมเปรี้ยว นมรส น้ำผลไม้กล่อง ซีเรียล และเครื่องดื่มเกลือแร่

3. ทำความสะอาดซอกฟัน

แปรงสีฟันทำความสะอาดได้ดีที่ผิวด้านหน้า ด้านใน และด้านบดเคี้ยว แต่เข้าไม่ถึงด้านข้างระหว่างฟัน ซึ่งเป็นจุดที่ฟันผุบ่อย ควรใช้ไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟันอย่างน้อยวันละครั้ง ก่อนนอนเป็นเวลาที่ดีที่สุด อ่านวิธีที่ ไหมขัดฟันกับแปรงซอกฟัน และวิธีแปรงฟันที่ แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี

4. ฟลูออไรด์และการเคลือบที่คลินิก

สำหรับคนที่เสี่ยงฟันผุสูง ทันตแพทย์อาจแนะนำการป้องกันเพิ่มเติม

• ทาฟลูออไรด์วานิช ฟลูออไรด์ความเข้มข้นสูงที่ทาบนผิวฟันแล้วค้างอยู่หลายชั่วโมง เหมาะกับเด็ก คนจัดฟัน และคนที่มีจุดขาวระยะแรก
• เคลือบหลุมร่องฟัน ปิดร่องลึกบนด้านบดเคี้ยวของฟันกราม ป้องกันเศษอาหารและแบคทีเรียสะสม นิยมทำในฟันกรามแท้ของเด็กที่เพิ่งขึ้น
• น้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ใช้คนละเวลากับการแปรงฟัน เพื่อเพิ่มจำนวนครั้งที่ฟันได้รับฟลูออไรด์

5. ตรวจฟันเป็นประจำ

ฟันผุระยะแรกไม่เจ็บ การตรวจเป็นประจำทุก 6 เดือนถึง 1 ปี ตามความเสี่ยงที่ทันตแพทย์ประเมิน ช่วยให้

• เจอจุดขาวระยะแรกที่ยังหยุดได้โดยไม่ต้องกรอ
• เจอฟันผุด้านข้างระหว่างฟันจากเอกซเรย์ก่อนจะเป็นรูใหญ่
• อุดฟันตั้งแต่รูยังเล็ก ใช้เวลาน้อยและค่าใช้จ่ายต่ำกว่าการรักษารากฟันมาก

คนที่ต้องดูแลเป็นพิเศษ

คนที่ปากแห้ง

น้ำลายช่วยล้างกรดและคืนแร่ธาตุให้ฟัน คนที่ปากแห้งจากยาบางชนิด อายุมาก หรือโรคบางโรค ฟันผุได้ง่ายและเร็ว ควรจิบน้ำเปล่าบ่อยๆ เคี้ยวหมากฝรั่งไม่มีน้ำตาลกระตุ้นน้ำลาย และปรึกษาทันตแพทย์เรื่องฟลูออไรด์เสริม

คนจัดฟัน

เครื่องมือจัดฟันสร้างซอกที่คราบสะสมง่าย อ่านวิธีดูแลที่ แปรงฟันตอนจัดฟัน

ผู้สูงอายุที่เหงือกร่น

ผิวรากฟันที่โผล่ออกมาอ่อนกว่าเคลือบฟัน ผุง่ายกว่า ควรใช้ยาสีฟันฟลูออไรด์อย่างสม่ำเสมอ และแปรงเบาๆ อ่านเพิ่มที่ เหงือกร่น

คนที่ใส่ฟันปลอมบางส่วน

ฟันธรรมชาติที่ตะขอฟันปลอมเกาะอยู่ มีคราบสะสมง่าย ถอดฟันปลอมล้างทุกวันและแปรงฟันที่เหลือให้สะอาด

คนที่เคยมีฟันผุหลายซี่

ประวัติฟันผุในอดีตเป็นตัวบอกความเสี่ยงในอนาคตที่ดีที่สุดอย่างหนึ่ง ถ้าในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาต้องอุดฟันใหม่บ่อย แปลว่าพฤติกรรมหรือสภาพในช่องปากยังเอื้อต่อฟันผุอยู่ ควรให้ทันตแพทย์ช่วยหาสาเหตุ เช่น ดูว่ากินอะไรระหว่างวันบ้าง ปากแห้งไหม แปรงฟันถึงทุกด้านหรือยัง และอาจนัดตรวจถี่กว่าคนทั่วไป

ป้องกันฟันผุตามช่วงวัย

ช่วงวัย	จุดที่ควรเน้น
เด็กเล็ก	ผู้ปกครองแปรงฟันให้ทุกวัน ใช้ยาสีฟันฟลูออไรด์ปริมาณตามอายุ เลิกขวดนมตอนนอน
เด็กวัยเรียน	ผู้ปกครองแปรงซ้ำจนเด็กแปรงเองได้ดี เคลือบหลุมร่องฟันกรามแท้ที่เพิ่งขึ้น ระวังขนมและน้ำหวานที่โรงเรียน
วัยรุ่น	ระวังเครื่องดื่มหวานและชานม ดูแลเป็นพิเศษถ้าจัดฟัน
วัยทำงาน	ระวังการจิบกาแฟหวานทั้งวัน ทำความสะอาดซอกฟัน ตรวจฟันตามรอบ
ตั้งครรภ์	อาการแพ้ท้องและกินบ่อยขึ้นเพิ่มความเสี่ยง บ้วนปากหลังอาเจียน แปรงฟันต่อเนื่อง
ผู้สูงอายุ	ระวังฟันผุที่รากฟันและปากแห้งจากยา ดูแลฟันปลอมและฟันที่เหลือ

อ่านการดูแลฟันระหว่างตั้งครรภ์เพิ่มที่ โรคเหงือกกับเบาหวาน ตั้งครรภ์ และโรคหัวใจ

เลือกกินอย่างไรให้ฟันปลอดภัยขึ้น

ไม่จำเป็นต้องเลิกของหวานทั้งหมด แต่เลือกและจัดเวลาได้

• ของว่างที่เป็นมิตรกับฟัน เช่น ผลไม้สด ถั่ว ไข่ต้ม นมจืด โยเกิร์ตไม่หวาน ชีส ผักสด
• ของว่างที่ควรกินพร้อมมื้อ เช่น ขนมปังหวาน เค้ก คุกกี้ ขนมกรุบกรอบที่เป็นแป้ง
• ของที่ควรลด เช่น ลูกอม ทอฟฟี่ ผลไม้อบแห้งหรือแช่อิ่ม น้ำอัดลม ชานม ชาเย็น น้ำหวาน

ของที่เป็นแป้งเหนียว เช่น ขนมกรุบกรอบ ติดตามร่องฟันกรามได้นาน แบคทีเรียย่อยแป้งเป็นน้ำตาลได้ จึงควรบ้วนน้ำหรือแปรงฟันหลังกิน

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ยาสีฟันสมุนไพรดีกว่ายาสีฟันฟลูออไรด์" ยาสีฟันที่ไม่มีฟลูออไรด์ไม่ได้ป้องกันฟันผุได้เท่า ถ้าชอบยาสีฟันสมุนไพร ควรเลือกสูตรที่มีฟลูออไรด์ด้วย [1]

"แปรงแรงๆ ฟันจะสะอาดกว่า" การแปรงแรงทำให้เหงือกร่นและผิวฟันสึก ความสะอาดมาจากการแปรงทั่วถึงและนานพอ

"กินน้ำตาลน้อยแต่บ่อยๆ ไม่เป็นไร" ความถี่สำคัญกว่าปริมาณ การจิบหวานบ่อยๆ ทำให้ฟันถูกกรดกัดเกือบตลอดเวลา

"แปรงฟันหลังอาหารทันทีดีที่สุดเสมอ" หลังดื่มเครื่องดื่มเปรี้ยวจัด เช่น น้ำอัดลมหรือน้ำผลไม้เปรี้ยว ควรบ้วนน้ำก่อนแล้วรอสักพักค่อยแปรง เพื่อลดการสึกของผิวฟันที่ถูกกรดทำให้อ่อนตัวชั่วคราว

ตารางการดูแลประจำวัน

เวลา	สิ่งที่ทำ
ตื่นนอน	แปรงฟันด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์
ระหว่างวัน	ดื่มน้ำเปล่า กินของหวานพร้อมมื้ออาหาร
หลังอาหารกลางวัน	บ้วนปากด้วยน้ำเปล่า หรือแปรงฟันถ้าทำได้
ก่อนนอน	แปรงฟันให้ละเอียด ทำความสะอาดซอกฟัน บ้วนยาสีฟันโดยไม่กลั้วน้ำตาม แล้วไม่กินอะไรอีก
ทุก 6–12 เดือน	ตรวจฟันและขูดหินปูนตามที่ทันตแพทย์แนะนำ

คำถามที่พบบ่อย

ใช้น้ำยาบ้วนปากแทนการแปรงฟันได้ไหม ไม่ได้ น้ำยาบ้วนปากไม่สามารถกำจัดคราบจุลินทรีย์ที่เกาะแน่นได้

กินผลไม้ทำให้ฟันผุไหม น้ำตาลในผลไม้สดทั้งผลมีผลน้อยกว่าน้ำตาลที่เติมในอาหาร องค์การอนามัยโลกไม่ได้รวมน้ำตาลในผลไม้สดไว้ในคำแนะนำให้จำกัด [2] แต่น้ำผลไม้คั้นหรือผลไม้แช่อิ่มควรระวัง

หมากฝรั่งไซลิทอลช่วยได้ไหม หมากฝรั่งไม่มีน้ำตาลช่วยกระตุ้นน้ำลายหลังอาหาร เป็นตัวเสริมเล็กน้อย ไม่แทนการแปรงฟัน

แปรงสีฟันไฟฟ้าดีกว่าแปรงธรรมดาไหม แปรงไฟฟ้าช่วยให้หลายคนแปรงได้สะอาดและสม่ำเสมอขึ้น แต่แปรงธรรมดาก็ป้องกันฟันผุได้ดีถ้าแปรงถูกวิธี นานพอ และใช้ยาสีฟันฟลูออไรด์ สิ่งสำคัญคือการแปรงให้ทั่วทุกด้าน

ควรเปลี่ยนแปรงสีฟันบ่อยแค่ไหน เมื่อขนแปรงเริ่มบานหรือเสียรูป ซึ่งมักอยู่ที่ประมาณ 3 เดือน ขนแปรงที่บานทำความสะอาดได้น้อยลง

ดื่มน้ำอัดลมไม่มีน้ำตาลปลอดภัยต่อฟันไหม ลดความเสี่ยงฟันผุจากน้ำตาลได้ แต่ยังเป็นกรด ถ้าดื่มบ่อยทำให้ผิวฟันสึกกร่อนได้ ควรดื่มพร้อมมื้อและไม่จิบนาน

ฟันผุติดต่อจากคนอื่นได้ไหม แบคทีเรียในปากส่งผ่านทางน้ำลายได้ เช่น จากผู้ปกครองสู่เด็กเล็ก แต่ฟันจะผุหรือไม่ขึ้นกับการกินน้ำตาลและการทำความสะอาดเป็นหลัก

ทำไมแปรงฟันทุกวันแล้วยังผุ สาเหตุที่พบบ่อยคือ แปรงไม่ถึงบางจุด เช่น ด้านในของฟันกรามล่างหรือขอบเหงือก ไม่ทำความสะอาดซอกฟัน ใช้ยาสีฟันที่ไม่มีฟลูออไรด์ หรือกินจิบของหวานบ่อยระหว่างวัน ทันตแพทย์ช่วยดูได้ว่าจุดไหนที่ยังแปรงไม่สะอาด

ตรวจฟันและป้องกันฟันผุที่ Dental Vista

ทันตแพทย์ประเมินความเสี่ยงฟันผุ ตรวจด้วยตาและเอกซเรย์เมื่อจำเป็น ทาฟลูออไรด์ และเคลือบหลุมร่องฟัน อุดฟัน 900–1,200 บาทต่อด้าน คลินิกรับสิทธิทันตกรรมประกันสังคม ดูรายละเอียดที่ หน้าอุดฟัน และอ่านเรื่องระยะของฟันผุที่ ฟันผุมีกี่ระยะ

อ้างอิง

1. Walsh T, Worthington HV, Glenny AM, Marinho VCC, Jeroncic A. Fluoride toothpastes of different concentrations for preventing dental caries. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;(3):CD007868. Cochrane Library
2. World Health Organization. WHO calls on countries to reduce sugars intake among adults and children. 4 March 2015. WHO