โรคปริทันต์ (โรครำมะนาด) คืออะไร อาการ ระยะของโรค และรักษาให้หายได้ไหม

โรคปริทันต์ หรือที่คนไทยเรียกกันว่า โรครำมะนาด คือการอักเสบเรื้อรังของเนื้อเยื่อที่ยึดฟันไว้กับขากรรไกร ได้แก่ เหงือก เอ็นยึดปริทันต์ และกระดูกเบ้าฟัน โรคนี้เริ่มจากเหงือกอักเสบ แล้วค่อยๆ ลุกลามลงไปทำลายกระดูกรอบรากฟันอย่างเงียบๆ จนวันหนึ่งฟันเริ่มโยก ห่าง หรือยื่น ทั้งที่ฟันไม่ได้ผุเลย

โรคนี้พบบ่อยมาก รายงานสถานะสุขภาพช่องปากโลกขององค์การอนามัยโลกปี 2022 ประเมินว่าโรคปริทันต์ระดับรุนแรงพบในผู้ใหญ่ประมาณร้อยละ 19 ทั่วโลก [1] ในประเทศไทย เอกสารของสำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย ระบุว่าผู้สูงอายุอายุ 60–74 ปี เกือบครึ่งหนึ่ง (ร้อยละ 48.7) เป็นโรคปริทันต์อักเสบ [2] โรคปริทันต์จึงเป็นสาเหตุสำคัญของการสูญเสียฟันในผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ

ข่าวดีคือโรคปริทันต์ หยุดการลุกลามได้ ด้วยการรักษาที่ถูกต้องและการดูแลต่อเนื่อง ยิ่งเริ่มรักษาเร็ว ยิ่งเก็บฟันไว้ได้มาก

เหงือกอักเสบกับโรคปริทันต์ต่างกันอย่างไร

	เหงือกอักเสบ	โรคปริทันต์
ส่วนที่อักเสบ	เฉพาะเหงือก	เหงือก เอ็นยึดปริทันต์ และกระดูกรอบราก
การทำลายกระดูก	ไม่มี	มี
อาการเด่น	เหงือกแดง บวม เลือดออกง่าย	ร่องเหงือกลึก เหงือกร่น ฟันโยก ฟันห่าง
ย้อนกลับได้ไหม	หายได้สมบูรณ์	กระดูกที่หายไปส่วนใหญ่ไม่กลับมา แต่หยุดการลุกลามได้

เหงือกอักเสบไม่ได้กลายเป็นโรคปริทันต์ทุกราย แต่โรคปริทันต์ทุกรายเริ่มจากเหงือกอักเสบ อ่านเรื่องเหงือกอักเสบได้ที่ เลือดออกตอนแปรงฟัน

โรคปริทันต์เกิดขึ้นได้อย่างไร

คราบจุลินทรีย์สะสมตามขอบเหงือก ถ้าไม่ได้กำจัดออกทุกวัน คราบจะแข็งตัวเป็นหินปูน ซึ่งแปรงเองไม่ออก
เหงือกอักเสบ ร่างกายส่งเซลล์ภูมิคุ้มกันมาต่อสู้กับเชื้อ เหงือกจึงแดง บวม และเลือดออกง่าย
ร่องเหงือกลึกขึ้นเป็นร่องลึกปริทันต์ เชื้อโรคลงไปใต้เหงือก ซึ่งแปรงฟันเข้าไม่ถึง
การอักเสบทำลายเอ็นยึดและกระดูก ทั้งจากเชื้อและจากปฏิกิริยาอักเสบของร่างกายเอง
ฟันโยกและเคลื่อน เมื่อกระดูกรองรับเหลือน้อย

กระบวนการนี้มักใช้เวลาหลายปี และส่วนใหญ่ ไม่ปวด คนจำนวนมากจึงไม่รู้ตัวจนโรคลุกลามมาก

อาการที่ควรสังเกต

เลือดออกตอนแปรงฟันหรือใช้ไหมขัดฟัน
เหงือกแดงคล้ำ บวม หรือนุ่มกว่าปกติ
กลิ่นปากที่ไม่หายแม้แปรงฟันแล้ว อ่านเพิ่มที่ กลิ่นปากเกิดจากอะไร
เหงือกร่น ฟันดูยาวขึ้น อ่านเพิ่มที่ เหงือกร่น
ฟันห่างขึ้น โดยเฉพาะฟันหน้าบนที่เริ่มยื่นหรือมีช่อง
ฟันโยก หรือรู้สึกว่าฟันสบกันไม่เหมือนเดิม
มีหนองซึมจากขอบเหงือก
เสียวฟันจากรากฟันที่โผล่
เศษอาหารติดซอกฟันมากขึ้น

ใครเสี่ยงเป็นโรคปริทันต์

การสูบบุหรี่ เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุดที่ควบคุมได้ และยังบดบังอาการ เพราะทำให้เหงือกเลือดออกน้อยลงทั้งที่อักเสบอยู่
เบาหวาน โดยเฉพาะที่ควบคุมน้ำตาลได้ไม่ดี อ่านเพิ่มที่ โรคเหงือกกับเบาหวาน
อายุ ความเสี่ยงสะสมตามเวลา
พันธุกรรม บางครอบครัวเป็นโรคเร็วและรุนแรงกว่า
ความเครียด การพักผ่อนไม่พอ
ยาบางชนิด ที่ทำให้ปากแห้งหรือเหงือกโต
การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน เช่น ช่วงตั้งครรภ์
ฟันซ้อนเก หรือครอบฟันและวัสดุอุดที่มีขอบเกิน ทำความสะอาดยาก

ระยะและความรุนแรงของโรค

ปัจจุบันทันตแพทย์ทั่วโลกใช้การจำแนกโรคปริทันต์ที่ตกลงร่วมกันระหว่างสหพันธ์ปริทันตวิทยายุโรปและสมาคมปริทันตวิทยาอเมริกันในปี 2017 ซึ่งแบ่งโรคเป็น ระยะ ตามความรุนแรงและความซับซ้อน และ เกรด ตามความเร็วในการลุกลาม [3]

ระยะ	ความหมายโดยย่อ
ระยะที่ 1	เริ่มมีการสูญเสียการยึดเกาะของเหงือกและกระดูกเล็กน้อย
ระยะที่ 2	สูญเสียกระดูกปานกลาง ยังไม่สูญเสียฟันจากโรค
ระยะที่ 3	สูญเสียกระดูกมาก อาจสูญเสียฟันจากโรคแล้วบางซี่
ระยะที่ 4	รุนแรงมาก สูญเสียฟันหลายซี่ การเคี้ยวและการสบฟันเปลี่ยนไป

เกรด บอกว่าโรคลุกลามเร็วแค่ไหน และมีปัจจัยเสี่ยงอย่างการสูบบุหรี่หรือเบาหวานที่ทำให้ลุกลามเร็วขึ้นหรือไม่ การรู้ระยะและเกรดช่วยให้ทันตแพทย์วางแผนการรักษาและกำหนดความถี่ในการติดตาม

ทันตแพทย์ตรวจอย่างไร

วัดร่องลึกปริทันต์ ใช้เครื่องมือปลายมนที่มีขีดบอกระยะ สอดเบาๆ ลงในร่องเหงือกรอบฟันทุกซี่ ร่องเหงือกปกติตื้น ร่องที่ลึกขึ้นบ่งบอกการสูญเสียการยึดเกาะ
ดูเลือดออกหลังวัด บอกว่ายังมีการอักเสบอยู่
ตรวจฟันโยกและเหงือกร่น
เอกซเรย์ ดูระดับกระดูกรอบรากฟัน
ซักประวัติ การสูบบุหรี่ เบาหวาน ยา และประวัติครอบครัว

รักษาอย่างไร

สหพันธ์ปริทันตวิทยายุโรปออกแนวทางการรักษาโรคปริทันต์ระยะที่ 1–3 ในปี 2020 ซึ่งเป็นแนวทางที่อ้างอิงแพร่หลาย โดยแบ่งการรักษาเป็นขั้นตอนต่อเนื่อง [4]

ขั้นที่ 1: ควบคุมคราบจุลินทรีย์และปัจจัยเสี่ยง

สอนและฝึกการแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันให้เหมาะกับแต่ละคน
ขูดหินปูนเหนือเหงือก และแก้ไขสิ่งที่ทำให้ทำความสะอาดยาก เช่น ขอบวัสดุอุดที่เกิน
ช่วยเลิกบุหรี่ และแนะนำให้ควบคุมเบาหวาน

ขั้นนี้สำคัญที่สุด เพราะถ้าคนไข้ทำความสะอาดเองไม่ได้ การรักษาขั้นต่อไปจะได้ผลไม่นาน อ่านวิธีทำความสะอาดที่ แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี และ ไหมขัดฟันกับแปรงซอกฟัน

ขั้นที่ 2: เกลารากฟัน

ทำความสะอาดคราบหินปูนและคราบจุลินทรีย์ใต้เหงือกบนผิวรากฟัน มักทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ แบ่งทำเป็นส่วนๆ ของช่องปาก อ่านขั้นตอนละเอียดที่ เกลารากฟันคืออะไร ในบางกรณีทันตแพทย์อาจพิจารณายาเสริม แต่แนวทางระบุว่าไม่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อชนิดกินเป็นประจำ เพราะปัญหาเชื้อดื้อยา [4]

ขั้นที่ 3: ประเมินผลและรักษาบริเวณที่ยังไม่ตอบสนอง

ประมาณ 6–8 สัปดาห์หลังเกลารากฟัน ทันตแพทย์จะวัดร่องลึกใหม่ บริเวณที่ยังลึกอยู่อาจต้องเกลาซ้ำ หรือพิจารณาการผ่าตัดปริทันต์ เพื่อเข้าถึงผิวรากฟันได้ดีขึ้น หรือเพื่อฟื้นฟูกระดูกในบางลักษณะ

ขั้นที่ 4: ดูแลต่อเนื่อง

นี่คือขั้นที่หลายคนละเลย แต่สำคัญมาก โรคปริทันต์เป็นโรคเรื้อรัง ต้องนัดตรวจและทำความสะอาดเป็นระยะตามความเสี่ยง มักทุก 3–6 เดือน [4] คนที่ไม่มาตามนัดมีโอกาสโรคกลับมาลุกลามสูงกว่า

รักษาแล้วเหงือกและกระดูกจะกลับมาไหม

เมื่อการอักเสบสงบ เหงือกจะกระชับขึ้น เลือดออกน้อยลง กลิ่นปากลดลง ฟันที่โยกจากการอักเสบอาจแน่นขึ้นบ้าง แต่ กระดูกที่สูญเสียไปส่วนใหญ่ไม่กลับมาเอง และเหงือกอาจดูร่นลงจากที่บวมยุบ ทำให้เห็นซอกฟันชัดขึ้น นี่เป็นสัญญาณของเหงือกที่หายอักเสบ ไม่ใช่ผลเสียของการรักษา

ในบางลักษณะของการสูญเสียกระดูก การผ่าตัดเพื่อฟื้นฟูเนื้อเยื่ออาจช่วยได้บางส่วน ทันตแพทย์ด้านปริทันต์จะประเมินว่าเหมาะหรือไม่

โรคปริทันต์กับสุขภาพร่างกาย

งานวิจัยจำนวนมากพบความสัมพันธ์ระหว่างโรคปริทันต์กับโรคทางร่างกาย ที่มีหลักฐานชัดที่สุดคือเบาหวาน งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2022 พบว่าการรักษาโรคปริทันต์ช่วยลดค่าน้ำตาลสะสมในผู้ป่วยเบาหวานได้ประมาณร้อยละ 0.4 ใน 3–4 เดือน [5]

ส่วนโรคหัวใจและหลอดเลือด สมาคมโรคหัวใจอเมริกันสรุปว่ามีความสัมพันธ์กันจริง แต่ยังไม่มีหลักฐานว่าโรคปริทันต์เป็นสาเหตุ หรือว่าการรักษาโรคเหงือกช่วยป้องกันโรคหัวใจ ความสัมพันธ์อาจมาจากปัจจัยเสี่ยงร่วม เช่น การสูบบุหรี่ อายุ และเบาหวาน [6]

ตรวจคัดกรองตัวเองเบื้องต้น

ลองตอบคำถามต่อไปนี้ ถ้าตอบว่า "ใช่" ตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไป ควรนัดตรวจเหงือก

เลือดออกตอนแปรงฟันหรือใช้ไหมขัดฟันบ่อยๆ
มีกลิ่นปากที่ไม่หายแม้แปรงฟันแล้ว
ฟันดูยาวขึ้น หรือมีช่องห่างระหว่างฟันเพิ่มขึ้น
รู้สึกว่าฟันซี่ใดโยก
สูบบุหรี่
เป็นเบาหวาน
พ่อแม่หรือพี่น้องสูญเสียฟันตั้งแต่อายุไม่มาก
ไม่ได้ตรวจฟันมานานกว่า 1 ปี

แบบคัดกรองนี้ไม่ได้ใช้วินิจฉัย แต่ช่วยให้รู้ว่าควรให้ทันตแพทย์ตรวจหรือไม่

อยู่กับโรคปริทันต์ในระยะยาว

คนที่เคยเป็นโรคปริทันต์สามารถเก็บฟันไว้ได้นานหลายสิบปี ถ้าดูแลต่อเนื่อง สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดคือ

ทำความสะอาดที่บ้านทุกวันอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะซอกฟัน
มาตามนัดดูแลต่อเนื่อง ไม่รอให้มีอาการ
เลิกบุหรี่และควบคุมโรคประจำตัว
แจ้งทันตแพทย์ทันทีเมื่อมีอาการใหม่ เช่น เหงือกบวม ฝีหนอง ฟันโยกมากขึ้น

การมองโรคปริทันต์เหมือนโรคเรื้อรังอื่นๆ อย่างความดันโลหิตสูง ที่ต้องควบคุมไปตลอด ช่วยให้วางแผนดูแลได้ถูกต้อง

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ฟันโยกตามอายุเป็นเรื่องธรรมดา" ฟันไม่ได้โยกเพราะอายุ แต่เพราะโรคปริทันต์ที่สะสมมานาน ผู้สูงอายุที่ดูแลเหงือกดีเก็บฟันไว้ได้ตลอดชีวิต

"ไม่ปวดแสดงว่าไม่เป็นอะไร" โรคปริทันต์มักไม่ปวดจนลุกลามมาก การตรวจเป็นประจำจึงสำคัญ

"ขูดหินปูนครั้งเดียวก็หาย" โรคปริทันต์ต้องรักษาเป็นขั้นตอนและดูแลต่อเนื่อง การขูดหินปูนเหนือเหงือกอย่างเดียวไม่พอสำหรับร่องลึกใต้เหงือก

"น้ำยาบ้วนปากรักษาโรคเหงือกได้" น้ำยาบ้วนปากเป็นตัวเสริม ไม่สามารถกำจัดหินปูนใต้เหงือกได้

คำถามที่พบบ่อย

โรคปริทันต์ติดต่อกันได้ไหม เชื้อในช่องปากส่งผ่านกันได้ แต่การเกิดโรคขึ้นกับการดูแลความสะอาดและภูมิต้านทานของแต่ละคนเป็นหลัก

รักษาโรคปริทันต์ใช้เวลานานไหม ขั้นแรกจนถึงการประเมินผลมักใช้เวลาหลายสัปดาห์ถึงไม่กี่เดือน หลังจากนั้นเป็นการดูแลต่อเนื่องตลอดชีวิต

เป็นโรคปริทันต์แล้วจัดฟันหรือใส่รากฟันเทียมได้ไหม ได้ หลังควบคุมโรคให้สงบก่อน และต้องดูแลต่อเนื่องอย่างเคร่งครัด

โรคปริทันต์ถ่ายทอดทางพันธุกรรมไหม พันธุกรรมมีส่วนทำให้บางคนเสี่ยงมากกว่า ถ้าคนในครอบครัวสูญเสียฟันจากโรคเหงือกตั้งแต่อายุไม่มาก ควรตรวจเหงือกเป็นประจำตั้งแต่อายุยังน้อย

ใช้แปรงไฟฟ้าช่วยโรคปริทันต์ได้ไหม ช่วยให้กำจัดคราบได้ดีขึ้น โดยเฉพาะคนที่แปรงด้วยมือได้ไม่ทั่ว อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี

รักษาโรคปริทันต์ใช้สิทธิประกันสังคมได้ไหม สิทธิทันตกรรมประกันสังคมครอบคลุมการขูดหินปูนภายในวงเงิน 900 บาทต่อปีที่คลินิกเอกชน ตั้งแต่ 1 พฤษภาคม 2569 มีการเพิ่มเกลารากฟันเป็นบริการที่โรงพยาบาลรัฐ ตามข้อมูลที่เผยแพร่ Dental Vista รับสิทธิทันตกรรมประกันสังคม สอบถามรายละเอียดได้ที่สาขา อ่านเพิ่มที่ สิทธิทำฟันประกันสังคม 2569

รักษาโรคเหงือกที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านปริทันตวิทยาสำหรับตรวจ วัดร่องลึกปริทันต์ เกลารากฟัน และวางแผนการดูแลต่อเนื่อง ขูดหินปูนและขัดฟัน 900–1,500 บาท ส่วนเกลารากฟันและการรักษาโรคเหงือก ทันตแพทย์ประเมินตามอาการ ดูรายละเอียดที่ หน้าขูดหินปูน รักษาโรคเหงือก

อ้างอิง

World Health Organization. Global oral health status report: towards universal health coverage for oral health by 2030. Geneva: WHO; 2022. WHO
สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย. การวิเคราะห์ช่องว่างการดำเนินงานสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ปี 2568. กรมอนามัย
Papapanou PN, Sanz M, Buduneli N, et al. Periodontitis: consensus report of workgroup 2 of the 2017 World Workshop on the Classification of Periodontal and Peri-Implant Diseases and Conditions. Journal of Clinical Periodontology. 2018;45(Suppl 20):S162–S170.
Sanz M, Herrera D, Kebschull M, et al. Treatment of stage I–III periodontitis—The EFP S3 level clinical practice guideline. Journal of Clinical Periodontology. 2020;47(Suppl 22):4–60. UCL Discovery
Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, et al. Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;(4):CD004714. UCL Discovery
Lockhart PB, Bolger AF, Papapanou PN, et al. Periodontal disease and atherosclerotic vascular disease: does the evidence support an independent association? A scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2012;125(20):2520–2544.