ฟันผุเป็นโรคที่พบบ่อยที่สุดในโลก รายงานสถานะสุขภาพช่องปากโลกขององค์การอนามัยโลกปี 2022 ระบุว่าฟันผุที่ไม่ได้รับการรักษาเป็นภาวะที่พบมากที่สุดในบรรดาโรคทั้งหมด ประมาณการว่าคนทั่วโลกราว 2,500 ล้านคนมีฟันผุที่ยังไม่ได้รักษา [1] ในประเทศไทย ผลการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติครั้งที่ 9 พบว่าเด็กอายุ 12 ปี เกือบครึ่งหนึ่ง (ร้อยละ 49.7) มีฟันแท้ผุ [2]
หลายคนเข้าใจว่าฟันผุคือ "รู" ที่เกิดขึ้นทันที แต่ความจริงฟันผุเป็นกระบวนการที่ค่อยๆ เกิดขึ้นเป็นเดือนหรือเป็นปี และในระยะแรกยังหยุดหรือย้อนกลับได้ ถ้ารู้จักสังเกตและดูแลถูกวิธี บทความนี้อธิบายว่าฟันผุเกิดขึ้นได้อย่างไร มีกี่ระยะ และการรักษาที่เหมาะกับแต่ละระยะ
ฟันผุเกิดขึ้นได้อย่างไร
ฟันผุเกิดจากปัจจัยสามอย่างที่มาพบกัน
- แบคทีเรียในคราบจุลินทรีย์ คราบเหนียวที่เกาะบนผิวฟัน มีแบคทีเรียหลายชนิดที่ย่อยน้ำตาลแล้วสร้างกรด
- น้ำตาลและแป้งจากอาหาร เป็นอาหารของแบคทีเรีย ยิ่งกินบ่อย แบคทีเรียยิ่งสร้างกรดบ่อย
- เวลา ทุกครั้งที่กินของหวาน ผิวฟันจะถูกกรดกัดไปช่วงหนึ่ง แล้วน้ำลายจะค่อยๆ ปรับสภาพให้เป็นกลางและคืนแร่ธาตุให้ผิวฟัน
ผิวฟันจึงอยู่ในสภาพ "เสียแร่ธาตุ" และ "ได้แร่ธาตุคืน" สลับกันตลอดวัน ถ้าช่วงที่เสียแร่ธาตุมากกว่าช่วงที่ได้คืน เช่น จิบน้ำหวานทั้งวัน หรือคราบจุลินทรีย์เกาะนานไม่ได้แปรงออก แร่ธาตุจะค่อยๆ หายไปจนผิวฟันอ่อนแอและยุบเป็นรู
องค์การอนามัยโลกแนะนำให้จำกัดน้ำตาลอิสระให้ต่ำกว่าร้อยละ 10 ของพลังงานที่ได้รับต่อวัน และถ้าลดได้ต่ำกว่าร้อยละ 5 (ประมาณ 25 กรัม หรือ 6 ช้อนชาต่อวัน) จะได้ประโยชน์เพิ่ม โดยอ้างหลักฐานว่าการลดน้ำตาลช่วยลดฟันผุ [3]
ฟันผุมีกี่ระยะ
ระยะที่ 1: จุดขาวขุ่นบนผิวเคลือบฟัน
ระยะแรกสุด ผิวเคลือบฟันเริ่มเสียแร่ธาตุใต้ผิว ผิวด้านนอกยังไม่เป็นรู แต่จะเห็นเป็นจุดหรือแถบสีขาวขุ่นทึบ ไม่เงาเหมือนเนื้อฟันรอบๆ มักเห็นชัดตอนฟันแห้ง พบบ่อยตามขอบเหงือก ร่องฟันกราม และรอบเครื่องมือจัดฟัน
อาการ: ไม่เจ็บ ไม่เสียว
การรักษา: ระยะนี้ ย้อนกลับได้ ถ้าลดความถี่ของน้ำตาล แปรงฟันให้สะอาด และได้รับฟลูออไรด์สม่ำเสมอ แร่ธาตุจะกลับเข้าไปในผิวฟัน จุดขาวอาจจางลงหรือหยุดลุกลาม ทันตแพทย์อาจทาฟลูออไรด์ความเข้มข้นสูงเสริม ไม่ต้องกรอหรืออุด
ระยะที่ 2: ผุในชั้นเคลือบฟัน
เมื่อการเสียแร่ธาตุดำเนินต่อ ผิวเคลือบฟันเริ่มยุบหรือเป็นหลุมตื้นๆ อาจเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือดำ
อาการ: ส่วนใหญ่ยังไม่เจ็บ
การรักษา: ถ้ายังไม่เป็นรูชัดเจน อาจเฝ้าระวังและใช้ฟลูออไรด์ ถ้าเป็นรูแล้ว ทันตแพทย์อาจอุดฟันขนาดเล็ก หรือเคลือบหลุมร่องฟันในบางกรณี
ระยะที่ 3: ผุถึงชั้นเนื้อฟัน
ชั้นเนื้อฟันอยู่ใต้เคลือบฟัน อ่อนกว่าเคลือบฟัน และมีท่อเล็กๆ ที่เชื่อมไปถึงโพรงประสาทฟัน เมื่อฟันผุทะลุเคลือบฟันมาถึงชั้นนี้ จะลุกลามเร็วขึ้น และมักแผ่ขยายใต้ผิวเคลือบฟันเป็นโพรงกว้างกว่าที่เห็นจากภายนอก
อาการ: เสียวเวลากินของหวาน ของเย็น หรือของร้อน เศษอาหารติดในรู แต่อาการเสียวมักหายไปเร็วเมื่อสิ่งกระตุ้นหมดไป
การรักษา: อุดฟัน ทันตแพทย์จะกำจัดเนื้อฟันที่ผุออกแล้วอุดด้วยวัสดุ อ่านเรื่องวัสดุอุดฟันได้ที่ อุดฟันสีเหมือนฟันกับอุดอมัลกัม
ระยะที่ 4: ผุใกล้หรือถึงโพรงประสาทฟัน
เมื่อฟันผุลึกเข้าใกล้โพรงประสาท แบคทีเรียและสารพิษของมันทำให้เนื้อเยื่อในโพรงประสาทอักเสบ
อาการ:
- เสียวนานแม้สิ่งกระตุ้นหมดไปแล้ว
- ปวดเองโดยไม่มีอะไรกระตุ้น
- ปวดตอนกลางคืน ปวดตุบๆ จนนอนไม่หลับ
การรักษา:
- ถ้าโพรงประสาทยังอักเสบไม่มาก ทันตแพทย์อาจกำจัดฟันผุอย่างระมัดระวังแล้วอุดฟันโดยรักษาเนื้อเยื่อในโพรงประสาทไว้
- ถ้าอักเสบมากจนไม่หายเอง ต้องรักษารากฟัน หรือถอนฟัน
อ่านเรื่องอาการปวดที่ ปวดฟันตอนกลางคืน และการรักษาที่ รักษารากฟันคืออะไร
ระยะที่ 5: โพรงประสาทตายและติดเชื้อที่ปลายราก
ถ้าปล่อยไว้ เนื้อเยื่อในโพรงประสาทจะตาย เชื้อลามออกไปที่ปลายรากฟัน เกิดการอักเสบหรือฝีหนองรอบปลายราก
อาการ: บางคนกลับหายปวดชั่วคราวเพราะประสาทตาย แต่ต่อมาอาจปวดเวลากัด เหงือกบวม มีตุ่มหนอง หรือแก้มบวม
การรักษา: รักษารากฟัน หรือถอนฟัน ถ้าบวมลามอาจต้องระบายหนองร่วมด้วย อ่านเพิ่มที่ ฟันเป็นหนอง เหงือกบวม
| ระยะ | ลักษณะ | อาการ | การรักษาที่มักใช้ |
|---|---|---|---|
| 1 | จุดขาวขุ่น ผิวยังเรียบ | ไม่มี | ฟลูออไรด์ ลดน้ำตาล แปรงฟันดี |
| 2 | หลุมตื้นในเคลือบฟัน | มักไม่มี | เฝ้าระวัง ฟลูออไรด์ หรืออุดเล็ก |
| 3 | รูถึงชั้นเนื้อฟัน | เสียวแล้วหาย | อุดฟัน |
| 4 | ผุใกล้หรือถึงโพรงประสาท | เสียวนาน ปวดเอง ปวดกลางคืน | อุดแบบรักษาโพรงประสาท หรือรักษารากฟัน |
| 5 | ติดเชื้อปลายราก | ปวดกัด บวม หนอง | รักษารากฟัน หรือถอน |
ฟันผุตรงไหนบ่อย
- ร่องบนด้านบดเคี้ยวของฟันกราม ร่องลึกและแคบ ขนแปรงเข้าไม่ถึง พบบ่อยในเด็กและวัยรุ่น
- ด้านข้างระหว่างฟัน มองไม่เห็นด้วยตา มักพบจากเอกซเรย์ หรือเมื่อผุเป็นรูใหญ่แล้ว
- ขอบเหงือก โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่เหงือกร่นจนรากฟันโผล่ ผิวรากอ่อนกว่าเคลือบฟัน ผุง่าย
- รอบวัสดุอุดเดิม ขอบวัสดุที่รั่วหรือแตกเป็นที่สะสมของคราบ
- รอบเครื่องมือจัดฟัน อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันตอนจัดฟัน
ใครเสี่ยงฟันผุมาก
- กินหรือจิบของหวาน เครื่องดื่มหวาน บ่อยๆ ระหว่างวัน
- แปรงฟันไม่สะอาด ไม่ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์
- ปากแห้ง น้ำลายน้อย จากยาบางชนิด การหายใจทางปาก หรือโรคบางโรค
- เคยมีฟันผุหลายซี่มาก่อน
- เหงือกร่นจนรากฟันโผล่
- ใส่เครื่องมือจัดฟัน หรือฟันปลอมบางส่วน
- ไม่ได้ตรวจฟันเป็นประจำ
ทำไมฟันผุไม่เจ็บแต่ทันตแพทย์บอกให้อุด
ฟันผุในระยะที่ 2–3 หลายครั้งยังไม่เจ็บ เพราะยังไม่ถึงโพรงประสาท แต่เมื่อผุทะลุเคลือบฟันเป็นรูแล้ว คราบจุลินทรีย์จะสะสมในรู แปรงไม่ออก ฟันผุจึงมักลุกลามต่อ ระยะที่ยังไม่เจ็บคือช่วงที่รักษาง่ายและประหยัดที่สุด
ในทางกลับกัน ทันตแพทย์ในปัจจุบันไม่ได้กรออุดทุกจุดที่เห็นเปลี่ยนสี ถ้าเป็นแค่จุดขาวหรือรอยดำที่ผิวยังแข็งและไม่ลุกลาม อาจเลือกเฝ้าระวังและใช้ฟลูออไรด์แทน เพื่อเก็บเนื้อฟันไว้ให้มากที่สุด
ตรวจพบฟันผุได้อย่างไร
- ตรวจด้วยตา ภายใต้แสงสว่าง เป่าลมให้ฟันแห้งเพื่อเห็นจุดขาวชัดขึ้น
- เอกซเรย์กัดปีก ภาพเล็กที่ใช้ดูด้านข้างระหว่างฟันกราม ซึ่งมองด้วยตาไม่เห็น
- ประวัติอาการ เช่น เสียวกับอะไร นานแค่ไหน
การตรวจทุก 6 เดือนถึง 1 ปีตามความเสี่ยง ช่วยให้เจอฟันผุตั้งแต่ระยะที่ยังรักษาง่าย
ฟันผุลุกลามเร็วแค่ไหน
ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน ความเร็วขึ้นกับหลายอย่าง เช่น ความถี่ของน้ำตาลที่กิน ปริมาณน้ำลาย การได้รับฟลูออไรด์ และตำแหน่งของรอยผุ โดยทั่วไป
- ในชั้นเคลือบฟัน รอยผุมักลุกลามช้า บางรอยใช้เวลาหลายปี และหลายรอยหยุดอยู่กับที่ได้ถ้าดูแลดี
- ในชั้นเนื้อฟัน ลุกลามเร็วกว่า เพราะเนื้อฟันมีแร่ธาตุน้อยกว่าและมีท่อเล็กๆ ที่เชื้อเข้าไปได้
- ในฟันน้ำนม เคลือบฟันและเนื้อฟันบางกว่าฟันแท้ ฟันผุจึงถึงโพรงประสาทได้เร็วกว่า
- ที่รากฟัน ผิวรากไม่มีเคลือบฟันปกป้อง ผุได้ง่ายและเร็ว โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่ปากแห้ง
ดังนั้นการนัดตรวจตามรอบที่ทันตแพทย์แนะนำ จึงสำคัญกว่าการรอให้มีอาการ คนที่ความเสี่ยงสูงอาจต้องตรวจถี่กว่าคนที่ไม่เคยมีฟันผุ
ค่ารักษาเพิ่มขึ้นตามระยะ
ยิ่งฟันผุลึก การรักษายิ่งซับซ้อน ใช้เวลา และค่าใช้จ่ายมากขึ้น ตัวอย่างการรักษาที่มักต้องใช้ในแต่ละระยะ
| ระยะ | การรักษาที่มักต้องใช้ | จำนวนครั้งที่มา |
|---|---|---|
| 1–2 | แนะนำการดูแล ทาฟลูออไรด์ เฝ้าระวัง | รวมกับการตรวจปกติ |
| 3 | อุดฟัน | 1 ครั้ง |
| 4 | อุดฟันลึก หรือรักษารากฟันแล้วครอบฟัน | 1 ครั้ง ถึงหลายครั้ง |
| 5 | รักษารากฟันแล้วครอบฟัน หรือถอนแล้วใส่ฟันทดแทน | หลายครั้ง |
ความต่างไม่ได้อยู่แค่ค่าใช้จ่าย ทุกครั้งที่กรอฟัน เนื้อฟันธรรมชาติจะหายไปบางส่วนและไม่งอกกลับ วัสดุอุดยังต้องเปลี่ยนเมื่อเวลาผ่านไป การหยุดฟันผุตั้งแต่ระยะแรกจึงช่วยเก็บฟันธรรมชาติไว้ได้นานที่สุด
หยุดฟันผุระยะแรกด้วยตัวเอง
ถ้าทันตแพทย์บอกว่ามีจุดขาวหรือรอยผุระยะแรกที่ยังไม่ต้องอุด สิ่งที่ทำได้ที่บ้าน
- แปรงฟันวันละ 2 ครั้ง ด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ 1,000–1,500 ppm ใช้ประมาณ 2 นาที เน้นบริเวณที่มีจุดขาว
- แปรงแล้วบ้วนแต่น้อย ไม่บ้วนน้ำตามมาก ให้ฟลูออไรด์ค้างบนผิวฟันนานขึ้น
- ลดจำนวนครั้งที่กินของหวาน ถ้าจะกิน ให้กินพร้อมมื้ออาหาร แทนการกินทีละน้อยทั้งวัน
- ทำความสะอาดซอกฟัน ด้วยไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟัน วันละครั้ง
- ดื่มน้ำเปล่าแทนเครื่องดื่มหวาน ระหว่างมื้อ
แล้วกลับมาตรวจตามนัด เพื่อดูว่ารอยผุหยุดหรือยังลุกลาม อ่านวิธีละเอียดที่ ป้องกันฟันผุอย่างได้ผล และ แปรงฟันให้ถูกวิธี
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ฟันผุติดต่อทางกรรมพันธุ์ ทำอะไรก็ไม่ได้" ลักษณะฟันและน้ำลายมีผลบ้าง แต่ปัจจัยหลักคือพฤติกรรมการกินและการทำความสะอาด ซึ่งควบคุมได้
"ไม่เจ็บแปลว่าไม่ผุ" ฟันผุระยะแรกถึงกลางมักไม่เจ็บ
"ฟันผุหายเองได้" จุดขาวระยะแรกหยุดหรือคืนแร่ธาตุได้ แต่รูที่เป็นแล้วไม่ปิดเอง
"ฟันน้ำนมผุไม่เป็นไร เดี๋ยวก็หลุด" ฟันน้ำนมผุทำให้เด็กปวด ติดเชื้อ และส่งผลต่อฟันแท้ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ
คำถามที่พบบ่อย
ฟันผุเป็นสีดำเสมอไหม ไม่เสมอ ระยะแรกเป็นสีขาวขุ่น บางรอยสีน้ำตาลหรือดำอาจเป็นรอยผุที่หยุดแล้ว ทันตแพทย์ประเมินจากความแข็งของผิวและเอกซเรย์
ฟันผุใต้วัสดุอุดเดิมได้ไหม ได้ โดยเฉพาะถ้าขอบวัสดุรั่ว ควรตรวจเป็นประจำ
เคี้ยวหมากฝรั่งช่วยลดฟันผุไหม หมากฝรั่งที่ไม่มีน้ำตาลกระตุ้นน้ำลายหลังอาหาร ช่วยได้เล็กน้อย แต่ไม่แทนการแปรงฟัน
ฟันผุทำให้มีกลิ่นปากได้ไหม ได้ รูฟันผุที่ใหญ่เป็นที่สะสมเศษอาหารและแบคทีเรีย ทำให้มีกลิ่น แต่กลิ่นปากส่วนใหญ่มาจากคราบบนลิ้นและโรคเหงือก
ฟันผุแล้วต้องถอนไหม ส่วนใหญ่ไม่ต้อง ฟันผุที่ยังไม่ถึงโพรงประสาทอุดได้ ส่วนที่ถึงโพรงประสาทก็ยังเก็บไว้ได้ด้วยการรักษารากฟัน ถอนเมื่อฟันเหลือเนื้อน้อยเกินบูรณะ
อุดฟันแล้วผุซ้ำที่เดิมได้ไหม ได้ ที่เรียกว่าฟันผุซ้ำรอบวัสดุอุด ถ้ายังกินหวานบ่อยและทำความสะอาดไม่ดี ขอบวัสดุอุดเป็นจุดที่คราบเกาะง่าย
ตรวจและอุดฟันที่ Dental Vista
ทันตแพทย์ตรวจฟันผุด้วยตาและเอกซเรย์เมื่อจำเป็น ให้คำแนะนำการป้องกันตามความเสี่ยงของแต่ละคน อุดฟัน 900–1,200 บาทต่อด้าน รักษารากฟัน 7,000–14,000 บาท คลินิกรับสิทธิทันตกรรมประกันสังคม ดูรายละเอียดที่ หน้าอุดฟัน และอ่านวิธีป้องกันที่ ป้องกันฟันผุอย่างได้ผล
อ้างอิง
- World Health Organization. Global oral health status report: towards universal health coverage for oral health by 2030. Geneva: WHO; 2022. WHO
- สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย. รายงานผลการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติ ครั้งที่ 9 ประเทศไทย พ.ศ. 2566. คลังข้อมูล สวรส.
- World Health Organization. WHO calls on countries to reduce sugars intake among adults and children. 4 March 2015. WHO
