ฟันร้าวเป็นปัญหาที่วินิจฉัยยาก เพราะรอยร้าวมักเล็กจนมองไม่เห็นด้วยตาและไม่ปรากฏในเอกซเรย์ อาการก็มาๆ หายๆ คนไข้บางคนไปพบทันตแพทย์หลายครั้งกว่าจะหาสาเหตุเจอ อาการที่พบบ่อยคือ กัดของบางอย่างแล้วเจ็บแปลบขึ้นมาทันที โดยเฉพาะตอนคลายกัด หรือเสียวกับความเย็นในฟันซี่เดียว
บทความนี้อธิบายประเภทของฟันร้าว สาเหตุ อาการ วิธีตรวจ และการรักษาที่เหมาะกับแต่ละแบบ
ฟันร้าวมีกี่แบบ
สมาคมทันตแพทย์เอ็นโดดอนต์อเมริกัน (AAE) แบ่งรอยร้าวของฟันตามแนวยาวออกเป็น 5 แบบ [1]
1. รอยร้าวที่ผิวเคลือบฟัน (craze lines)
เส้นร้าวเล็กๆ บนผิวเคลือบฟันชั้นนอก พบได้ในผู้ใหญ่เกือบทุกคน โดยเฉพาะฟันหน้า เป็นผลจากการใช้งานตามปกติ ตื้นมาก ไม่เจ็บ ส่วนใหญ่เป็นเรื่องความสวยงาม ไม่ต้องรักษา
2. ปุ่มฟันแตก (fractured cusp)
ส่วนหนึ่งของปุ่มบนด้านบดเคี้ยวแตกออก มักเกิดรอบวัสดุอุดขนาดใหญ่ ส่วนใหญ่ ไม่ทำลายโพรงประสาท อาจเจ็บเล็กน้อยตอนกัด รักษาโดยกรอส่วนที่แตกออกแล้วอุดหรือครอบฟัน
3. ฟันร้าว (cracked tooth)
รอยร้าวที่ยังไม่แยกขาด เริ่มจากด้านบดเคี้ยวลงไปตามแนวยาวของฟัน รอยร้าวแบบนี้มีแนวโน้มลามลึกลงไปทางราก จึงเสี่ยงต่อการอักเสบของโพรงประสาทมากกว่าปุ่มฟันแตก [1] ยิ่งพบเร็ว ยิ่งมีโอกาสเก็บฟันได้
4. ฟันแยก (split tooth)
ฟันแตกแยกเป็นสองส่วนที่ขยับแยกจากกันได้ มักเป็นระยะสุดท้ายของฟันร้าวที่ไม่ได้รักษา ฟันแยก ไม่สามารถเก็บไว้ทั้งซี่ได้ บางกรณีอาจเก็บส่วนหนึ่งของฟันไว้ได้ด้วยการรักษาราก ขึ้นกับตำแหน่งและความลึกของรอยแยก [1]
5. รากฟันแตกตามแนวยาว (vertical root fracture)
รอยแตกที่เริ่มจากรากฟัน มักพบในฟันที่เคยรักษารากมาแล้ว อาการมักน้อย บางครั้งพบเป็นร่องลึกของเหงือกหรือตุ่มหนองเฉพาะจุด ส่วนใหญ่ต้องถอนฟัน [1]
| ประเภท | ความลึก | อาการ | การรักษาที่มักใช้ |
|---|---|---|---|
| รอยร้าวผิวเคลือบฟัน | ผิวเคลือบฟันเท่านั้น | ไม่มี | ไม่ต้องรักษา |
| ปุ่มฟันแตก | ปุ่มฟันส่วนหนึ่ง | เจ็บเล็กน้อยตอนกัด | อุดหรือครอบฟัน |
| ฟันร้าว | ลงไปตามแนวยาว ยังไม่แยก | เจ็บแปลบตอนกัดหรือคลายกัด เสียวเย็น | ครอบฟัน อาจต้องรักษาราก |
| ฟันแยก | แยกเป็นสองส่วน | เจ็บ ขยับได้ | มักถอน บางกรณีเก็บบางส่วน |
| รากฟันแตก | เริ่มที่ราก | น้อย อาจมีหนองเฉพาะจุด | มักถอน |
สาเหตุของฟันร้าว
- การกัดของแข็ง เช่น น้ำแข็ง กระดูก เมล็ดผลไม้ ลูกอมแข็ง เปลือกหอย
- การนอนกัดฟันหรือขบฟันแน่น แรงซ้ำๆ ทุกคืนทำให้ฟันล้า
- วัสดุอุดขนาดใหญ่ ผนังฟันที่เหลือบางลงจึงแตกง่าย
- ฟันที่รักษารากแล้วแต่ไม่ได้ครอบ อ่านเพิ่มที่ รักษารากฟันแล้วต้องครอบฟันไหม
- อุบัติเหตุ เช่น ล้ม ถูกกระแทก
- การเปลี่ยนอุณหภูมิฉับพลัน เช่น กินอาหารร้อนจัดแล้วดื่มน้ำเย็นจัด เชื่อว่ามีส่วนเล็กน้อย
- อายุ ฟันในผู้ใหญ่ที่ผ่านการใช้งานมานานร้าวได้ง่ายขึ้น
ฟันที่ร้าวบ่อยที่สุดคือฟันกรามล่าง และฟันกรามน้อยบน
อาการที่ควรสงสัยว่าฟันร้าว
- กัดของบางอย่างแล้วเจ็บแปลบขึ้นมาทันที ในจังหวะที่ไม่แน่นอน
- เจ็บตอนคลายกัด มากกว่าตอนกัด เป็นอาการที่ค่อนข้างจำเพาะกับฟันร้าว
- เสียวความเย็นในฟันซี่เดียว
- อาการมาๆ หายๆ บางวันไม่มีอาการเลย
- บอกตำแหน่งไม่ได้ชัดว่าเป็นซี่ไหน
- ถ้ารอยร้าวลึกถึงโพรงประสาท อาจปวดเอง ปวดตอนกลางคืน หรือมีหนอง
ทันตแพทย์ตรวจอย่างไร
เพราะรอยร้าวมักมองไม่เห็นและไม่ปรากฏในเอกซเรย์ ทันตแพทย์จึงใช้หลายวิธีร่วมกัน
- ซักประวัติอาการ โดยละเอียด
- ให้กัดเครื่องมือทดสอบ ทีละปุ่มฟัน เพื่อหาจุดที่เจ็บเวลากัดหรือคลายกัด
- ส่องด้วยแสงสว่าง หรือใช้แว่นขยาย บางครั้งใช้สีย้อมช่วยให้เห็นรอยร้าว
- ทดสอบความรู้สึกของฟัน ด้วยความเย็น
- วัดร่องเหงือกรอบฟัน ร่องลึกเฉพาะจุดอาจบ่งว่ารอยร้าวลามลงราก
- เอกซเรย์ เพื่อดูการติดเชื้อที่ปลายราก แม้จะไม่เห็นรอยร้าวโดยตรง
- รื้อวัสดุอุดเดิม ในบางกรณี เพื่อมองหารอยร้าวใต้วัสดุ
รักษาอย่างไร
การรักษาขึ้นกับประเภท ความลึก และสภาพของโพรงประสาท
รอยร้าวยังไม่ถึงโพรงประสาท
ครอบฟัน เป็นการรักษาหลัก ครอบฟันรวบผนังฟันไว้ด้วยกัน ป้องกันไม่ให้รอยร้าวลามและลดอาการเจ็บตอนกัด บางครั้งทันตแพทย์ใส่ครอบชั่วคราวหรือรัดฟันไว้ก่อนเพื่อดูว่าอาการดีขึ้นไหม
รอยร้าวถึงโพรงประสาท
ถ้าโพรงประสาทอักเสบแบบไม่หายเองหรือติดเชื้อแล้ว ต้อง รักษารากฟัน ก่อน แล้วจึงครอบฟัน อ่านเพิ่มที่ รักษารากฟันคืออะไร
ฟันแยกหรือรากฟันแตก
มักต้อง ถอนฟัน แล้ววางแผนใส่ฟันทดแทน อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันเมื่อไหร่จำเป็น และ ฟันหาย 1 ซี่ ทำอะไรได้บ้าง
ข้อควรรู้คือ แม้จะครอบฟันหรือรักษารากแล้ว ฟันร้าวบางซี่ยังมีโอกาสที่รอยร้าวจะลามต่อในอนาคต ทันตแพทย์จะอธิบายพยากรณ์ของฟันซี่นั้นก่อนตัดสินใจ
ทำไมฟันร้าววินิจฉัยยาก
ฟันร้าวเป็นหนึ่งในปัญหาที่ทั้งคนไข้และทันตแพทย์หงุดหงิดที่สุด เพราะ
- รอยร้าวมักเล็กมาก และวิ่งในแนวที่ภาพเอกซเรย์สองมิติจับไม่ได้
- อาการไม่สม่ำเสมอ เจ็บเฉพาะเวลากัดในมุมหนึ่ง บางวันไม่เจ็บเลย ตอนมาตรวจอาจไม่มีอาการ
- ความเจ็บบอกตำแหน่งได้ไม่ชัด หลายคนชี้ผิดซี่ หรือรู้สึกว่าปวดทั้งด้าน
- อาการคล้ายปัญหาอื่น เช่น ฟันผุ วัสดุอุดสูง โรคเหงือก หรือไซนัส
จึงไม่แปลกที่บางคนต้องมาตรวจมากกว่าหนึ่งครั้งกว่าจะยืนยันได้ ทันตแพทย์อาจใส่ครอบชั่วคราวหรือรัดฟันซี่นั้นไว้ แล้วดูว่าอาการเจ็บเวลากัดหายไปหรือไม่ ถ้าหาย ก็ช่วยยืนยันว่าเป็นฟันร้าว
รอยร้าวลามได้อย่างไร
รอยร้าวในฟันไม่อยู่นิ่ง ทุกครั้งที่กัด ผนังฟันสองข้างของรอยร้าวจะขยับแยกออกเล็กน้อยแล้วกลับเข้าที่ แรงซ้ำๆ นี้ทำให้ปลายรอยร้าวค่อยๆ ลึกลงไปทางราก เมื่อรอยร้าวลึกถึงโพรงประสาท เชื้อในน้ำลายจะซึมเข้าไปได้ จนโพรงประสาทอักเสบและอาจติดเชื้อที่ปลายราก ถ้ารอยร้าวลงไปถึงรากใต้ระดับกระดูก มักเก็บฟันไม่ได้
นี่คือเหตุผลที่ทันตแพทย์แนะนำให้ครอบฟันร้าวโดยเร็ว แม้อาการจะยังไม่มาก เป้าหมายคือหยุดการขยับของผนังฟันก่อนที่รอยร้าวจะลามถึงจุดที่แก้ไขไม่ได้
ฟันร้าวกับวัสดุอุดเก่า
ฟันกรามที่มีวัสดุอุดขนาดใหญ่มานานหลายปี เป็นกลุ่มที่พบฟันร้าวบ่อย ผนังฟันรอบวัสดุอุดบางลง และวัสดุอุดไม่ได้ยึดผนังฟันสองข้างไว้ด้วยกันเหมือนเนื้อฟันเดิม ถ้าทันตแพทย์เห็นเส้นร้าวรอบวัสดุอุดเก่าในฟันที่ยังไม่มีอาการ อาจแนะนำให้ติดตามอาการ หรือเปลี่ยนเป็นออนเลย์หรือครอบฟันในบางกรณี ขึ้นกับขนาดของวัสดุอุดและแรงที่ฟันรับ อ่านเรื่องวัสดุอุดที่ อุดฟันสีเหมือนฟันกับอุดอมัลกัม
ค่าใช้จ่ายที่ควรเตรียม
ค่ารักษาฟันร้าวขึ้นกับว่ารอยร้าวลึกแค่ไหน
| สถานการณ์ | การรักษา | ค่าใช้จ่ายโดยประมาณที่คลินิก |
|---|---|---|
| ปุ่มฟันแตกเล็ก | อุดฟัน | 900–1,200 บาทต่อด้าน |
| ฟันร้าว โพรงประสาทยังปกติ | ครอบฟัน | 10,000–30,000 บาท |
| ฟันร้าวถึงโพรงประสาท | รักษาราก แล้วครอบฟัน | รักษาราก 7,000–14,000 บาท + ครอบฟัน |
| ฟันแยกหรือรากแตก | ถอนฟัน แล้ววางแผนใส่ฟันทดแทน | ถอนฟัน 900–1,500 บาท + ค่าฟันทดแทน |
จะเห็นว่ายิ่งพบเร็ว ค่าใช้จ่ายยิ่งต่ำ และโอกาสเก็บฟันยิ่งสูง
ทำอะไรได้ระหว่างรอพบทันตแพทย์
- เคี้ยวด้านตรงข้าม เลี่ยงการกัดด้วยฟันซี่ที่สงสัย
- เลี่ยงของแข็งและเหนียว
- เลี่ยงอาหารร้อนจัดหรือเย็นจัด ถ้าเสียว
- ยาแก้ปวดทั่วไป ตามขนาดบนฉลาก ถ้าเจ็บ
- ไม่ควรรอนาน เพราะรอยร้าวอาจลามจนเก็บฟันไม่ได้
ป้องกันฟันร้าว
- ไม่กัดน้ำแข็ง กระดูก หรือของแข็งมาก
- ไม่ใช้ฟันเปิดขวดหรือฉีกของ
- ใส่เฝือกสบฟันถ้านอนกัดฟัน สังเกตได้จากการตื่นมาเมื่อยกราม ฟันสึก หรือคนข้างๆ ได้ยินเสียงกัดฟัน
- ใส่ฟันยางป้องกันเวลาเล่นกีฬาที่มีการปะทะ
- ครอบฟันหลังรักษาราก โดยเฉพาะฟันหลัง
- พิจารณาครอบฟันที่มีวัสดุอุดใหญ่มาก เมื่อทันตแพทย์แนะนำ
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"เอกซเรย์ไม่เห็นรอยร้าว แปลว่าไม่ร้าว" รอยร้าวส่วนใหญ่ไม่ปรากฏในเอกซเรย์ การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจหลายวิธีร่วมกัน
"รอยร้าวจะติดกันเองได้" ฟันไม่สามารถซ่อมรอยร้าวเองได้เหมือนกระดูก
"อุดรอยร้าวก็พอ" รอยร้าวที่ลงลึกตามแนวยาวมักต้องครอบฟันเพื่อรวบผนังฟันไว้ การอุดอย่างเดียวมักไม่พอ
คำถามที่พบบ่อย
เส้นร้าวที่ฟันหน้าเห็นชัดตอนส่องไฟ อันตรายไหม ส่วนใหญ่เป็นรอยร้าวผิวเคลือบฟันซึ่งไม่อันตราย ถ้าไม่มีอาการเจ็บ ไม่ต้องรักษา
ฟันร้าวแล้วฟอกสีฟันได้ไหม ควรให้ทันตแพทย์ตรวจก่อน เพราะสารฟอกสีอาจทำให้เสียวมากขึ้นในฟันที่มีรอยร้าวลึก
เด็กฟันร้าวได้ไหม ได้ ส่วนใหญ่จากอุบัติเหตุ ควรพาไปตรวจทันทีหลังฟันกระแทก
ฟันร้าวแล้วปล่อยไว้ได้ไหม ถ้าไม่ค่อยเจ็บ ไม่ควร รอยร้าวมักลามลึกขึ้นตามเวลา ช่วงที่ยังเจ็บเฉพาะตอนกัดคือช่วงที่มีโอกาสเก็บฟันได้ด้วยการครอบฟันอย่างเดียว
ฟันร้าวต่างจากฟันผุอย่างไร ฟันผุเกิดจากกรดของแบคทีเรียค่อยๆ ละลายผิวฟัน มักเสียวกับของหวาน ส่วนฟันร้าวเป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง มักเจ็บแปลบเวลากัดหรือคลายกัด ทั้งสองอย่างเกิดในฟันซี่เดียวกันได้
ครอบฟันแล้วยังเจ็บเวลากัด หมายความว่าอะไร อาจเป็นเพราะการสบฟันยังสูง หรือรอยร้าวลึกถึงโพรงประสาทแล้ว ทันตแพทย์จะตรวจและอาจต้องรักษารากผ่านครอบฟัน
ฟันหน้าบิ่นจากอุบัติเหตุ เก็บชิ้นฟันไว้ได้ไหม เก็บชิ้นฟันไว้ในน้ำนมหรือน้ำเกลือ แล้วรีบมาพบทันตแพทย์ ในบางกรณีทันตแพทย์ติดชิ้นฟันเดิมกลับได้
ฟันแตกตอนกลางคืนหรือวันหยุด ต้องทำอย่างไร ถ้าไม่ปวดมากและไม่มีเลือดออกมาก ให้เคี้ยวด้านตรงข้าม เลี่ยงของร้อนเย็น แล้วโทรนัดในวันทำการถัดไป ถ้าหน้าบวม มีไข้ หรือได้รับบาดเจ็บที่ใบหน้าร่วมด้วย ให้ไปโรงพยาบาล
ตรวจฟันร้าวที่ Dental Vista
ทันตแพทย์ตรวจหาฟันร้าวด้วยการทดสอบการกัดและการตรวจอื่นๆ คลินิกมีทันตแพทย์ที่มีวุฒิบัตรสาขาเอ็นโดดอนต์ และทันตแพทย์ด้านทันตกรรมประดิษฐ์สำหรับครอบฟัน รักษารากฟัน 7,000–14,000 บาท ครอบฟัน 10,000–30,000 บาทต่อซี่ ดูรายละเอียดที่ หน้ารักษารากฟัน และ หน้าฟันปลอม ครอบฟัน
