แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี แปรงไฟฟ้าดีกว่าไหม เลือกยาสีฟันและน้ำยาบ้วนปากอย่างไร

เกือบทุกคนแปรงฟันทุกวัน แต่น้อยคนที่แปรงได้สะอาดจริง หลายคนแปรงเร็ว ถูแรง แปรงแค่ด้านที่มองเห็น หรือกลั้วน้ำทันทีหลังแปรงจนฟลูออไรด์ถูกล้างออกหมด ผลคือแปรงฟันทุกวันแต่ยังมีเลือดออกตามไรฟัน หินปูนเกิดเร็ว และฟันผุตามขอบเหงือก

การแปรงฟันที่ดีมีเป้าหมายสองอย่าง คือ กำจัดคราบจุลินทรีย์ออกจากผิวฟันและขอบเหงือก ซึ่งเป็นต้นเหตุของเหงือกอักเสบและโรคปริทันต์ และ นำฟลูออไรด์ไปเคลือบผิวฟัน เพื่อป้องกันฟันผุ บทความนี้อธิบายวิธีที่ทำได้จริงทุกวัน พร้อมหลักฐานจากงานวิจัยเรื่องแปรงไฟฟ้าและน้ำยาบ้วนปาก

หลักสำคัญ 5 ข้อ

1. แปรงวันละ 2 ครั้ง ตอนเช้าและก่อนนอน โดยเฉพาะก่อนนอนสำคัญที่สุด เพราะน้ำลายหลั่งน้อยตอนนอน
2. แปรงนานประมาณ 2 นาที ให้ทั่วทุกด้านของฟันทุกซี่
3. ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์
4. บ้วนยาสีฟันออก แต่ไม่กลั้วน้ำตามมาก
5. ทำความสะอาดซอกฟันวันละครั้ง เพราะแปรงสีฟันเข้าไม่ถึง อ่านเพิ่มที่ ไหมขัดฟันกับแปรงซอกฟัน

เลือกแปรงสีฟัน

แปรงธรรมดา

• ขนนุ่ม ขนแข็งไม่ได้ทำความสะอาดได้ดีกว่า แต่เสี่ยงทำร้ายเหงือกและทำให้ฟันสึกที่คอฟัน
• หัวแปรงขนาดเล็กถึงกลาง เข้าถึงฟันกรามด้านในได้ง่าย
• ด้ามจับถนัดมือ
• เปลี่ยนทุก 3 เดือน หรือเร็วกว่านั้นเมื่อขนแปรงบาน ขนแปรงที่บานทำความสะอาดได้น้อยลงมาก

แปรงไฟฟ้าดีกว่าไหม

งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2014 รวม 56 การทดลอง ผู้เข้าร่วมกว่า 5,000 คน เปรียบเทียบแปรงไฟฟ้ากับแปรงธรรมดา พบว่า [1]

• แปรงไฟฟ้าลดคราบจุลินทรีย์ได้มากกว่า ประมาณร้อยละ 11 ในระยะสั้น และร้อยละ 21 เมื่อใช้นานกว่า 3 เดือน
• ลดเหงือกอักเสบได้มากกว่า ประมาณร้อยละ 6 ในระยะสั้น และร้อยละ 11 เมื่อใช้นานกว่า 3 เดือน
• แปรงไฟฟ้าแบบหัวกลมหมุนสลับทิศมีหลักฐานชัดเจนที่สุด
• ผู้วิจัยระบุว่ายังไม่ชัดเจนว่าความแตกต่างนี้มีความสำคัญทางคลินิกมากแค่ไหน

สรุปในทางปฏิบัติคือ แปรงไฟฟ้าช่วยได้บ้าง โดยเฉพาะคนที่แปรงด้วยมือได้ไม่ทั่ว คนที่จัดฟัน ผู้สูงอายุ หรือคนที่มือไม่ถนัด แต่แปรงธรรมดาที่ใช้ถูกวิธีก็ทำความสะอาดได้ดี สิ่งสำคัญกว่าชนิดของแปรงคือการแปรงให้ทั่วและนานพอ

ถ้าใช้แปรงไฟฟ้า

• วางหัวแปรงบนฟันทีละซี่ ไม่ต้องถูไปมา ให้แปรงทำงาน
• ไม่กดแรง หลายรุ่นมีไฟเตือนเมื่อกดแรงเกิน
• เปลี่ยนหัวแปรงทุก 3 เดือน

ท่าแปรงฟันที่แนะนำ

ด้านนอกและด้านในของฟัน

1. วางแปรงเอียงประมาณ 45 องศาเข้าหาขอบเหงือก ให้ขนแปรงครึ่งหนึ่งอยู่บนฟัน อีกครึ่งแตะขอบเหงือก
2. ขยับสั้นๆ เบาๆ อยู่กับที่ ประมาณ 10 ครั้งต่อตำแหน่ง ครอบคลุมครั้งละ 2–3 ซี่
3. ปัดขนแปรงออกจากเหงือก ไปทางปลายฟัน
4. เลื่อนไปตำแหน่งถัดไป โดยให้ซ้อนกับตำแหน่งเดิมเล็กน้อย
5. ด้านในของฟันหน้า ตั้งแปรงในแนวตั้ง ใช้ปลายแปรงขยับขึ้นลง

ด้านบดเคี้ยว

ถูไปมาสั้นๆ บนผิวบดเคี้ยวของฟันกรามทุกซี่ ทั้งบนและล่าง

ลำดับการแปรง

กำหนดลำดับให้เหมือนเดิมทุกครั้ง เช่น เริ่มจากฟันบนด้านขวาด้านนอก ไล่ไปด้านซ้าย แล้วกลับมาด้านใน จากนั้นทำฟันล่างแบบเดียวกัน แล้วจบด้วยด้านบดเคี้ยว การมีลำดับช่วยไม่ให้พลาดบางบริเวณ ซึ่งมักเป็นด้านในของฟันกรามล่าง และด้านนอกของฟันกรามบนซี่ในสุด

ความแรง: เบากว่าที่คิด

คราบจุลินทรีย์อ่อนนุ่ม ไม่ต้องใช้แรงมากในการกำจัด การแปรงแรงทำให้

• เหงือกบาดเจ็บ อาจมีส่วนทำให้เหงือกร่นในบางคน
• ฟันสึกเป็นร่องที่คอฟัน เกิดอาการเสียวฟัน
• ขนแปรงบานเร็ว

เคล็ดลับคือ จับแปรงด้วยปลายนิ้วเหมือนจับปากกา แทนการกำแน่น อ่านเพิ่มที่ เหงือกร่น

ยาสีฟัน: ฟลูออไรด์คือสิ่งที่สำคัญที่สุด

• ผู้ใหญ่ ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ความเข้มข้นประมาณ 1,000–1,500 ppm ขนาดเท่าเมล็ดถั่วลันเตา
• เด็ก ปริมาณและความเข้มข้นต่างกันตามอายุ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ
• คนที่เสี่ยงฟันผุสูง ทันตแพทย์อาจแนะนำยาสีฟันฟลูออไรด์ความเข้มข้นสูง
• คนที่เสียวฟัน ใช้ยาสีฟันลดอาการเสียวฟันที่มีฟลูออไรด์ร่วมด้วย
• ยาสีฟันฟันขาว ส่วนใหญ่ขจัดคราบที่ผิวฟัน ไม่ได้เปลี่ยนสีเนื้อฟัน บางชนิดมีผงขัดหยาบ ไม่ควรใช้แรง

บ้วนออก ไม่กลั้วน้ำ

หลังแปรงฟัน ให้บ้วนยาสีฟันส่วนเกินออก แต่ ไม่ต้องกลั้วน้ำตามมาก หรือกลั้วน้ำเพียงเล็กน้อย เพื่อให้ฟลูออไรด์ค้างบนผิวฟันนานขึ้น ข้อนี้สำคัญเป็นพิเศษสำหรับการแปรงก่อนนอน

ทำความสะอาดลิ้น

คราบบนลิ้นด้านหลังเป็นแหล่งสำคัญของกลิ่นปาก ใช้ที่ขูดลิ้นหรือแปรงปาดจากด้านหลังมาด้านหน้าเบาๆ วันละครั้ง อ่านเพิ่มที่ กลิ่นปากเกิดจากอะไร

น้ำยาบ้วนปาก ช่วยได้แค่ไหน

น้ำยาบ้วนปากเป็นตัวเสริม ไม่ใช่สิ่งที่ทดแทนการแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันได้

• น้ำยาบ้วนปากคลอร์เฮกซิดีน งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2017 รวม 51 การทดลองพบว่า การใช้ร่วมกับการแปรงฟันลดคราบจุลินทรีย์ได้มาก ส่วนเหงือกอักเสบลดลงน้อยกว่า และการใช้ตั้งแต่ 4 สัปดาห์ขึ้นไปทำให้ฟันเปลี่ยนสีเป็นคราบน้ำตาล ซึ่งต้องให้ทันตแพทย์ขัดออก และอาจมีหินปูนมากขึ้น [2] จึงเหมาะกับการใช้ช่วงสั้นตามคำแนะนำของทันตแพทย์ เช่น หลังการผ่าตัดในช่องปาก
• น้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ช่วยป้องกันฟันผุ ควรใช้คนละเวลากับการแปรงฟัน เช่น หลังอาหารกลางวัน เพื่อไม่ล้างฟลูออไรด์จากยาสีฟัน
• น้ำยาบ้วนปากทั่วไป ช่วยให้สดชื่นชั่วคราว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ข้อผิดพลาด	ผลที่เกิด	ควรทำ
แปรงไม่ถึง 1 นาที	คราบเหลือ	ตั้งเวลา 2 นาที
แปรงแต่ด้านนอก	ด้านในฟันมีหินปูน	แปรงด้านในทุกครั้ง
ถูไปมาแรงๆ	เหงือกร่น ฟันสึก	ขยับสั้นๆ เบาๆ
ไม่แปรงขอบเหงือก	เหงือกอักเสบ	เอียงแปรงเข้าหาเหงือก
กลั้วน้ำหลายรอบหลังแปรง	ฟลูออไรด์ถูกล้างออก	บ้วนออกเฉยๆ
แปรงทันทีหลังกินของเปรี้ยว	ผิวฟันสึกง่าย	บ้วนน้ำแล้วรอสักพัก
ใช้แปรงเก่าที่ขนบาน	ทำความสะอาดไม่ได้	เปลี่ยนทุก 3 เดือน
ไม่ทำความสะอาดซอกฟัน	ผุและอักเสบตามซอก	ใช้ไหมหรือแปรงซอกฟันวันละครั้ง

ตรวจว่าแปรงสะอาดจริงไหม

• ใช้เม็ดหรือน้ำยาย้อมคราบฟัน ซึ่งเปลี่ยนสีคราบจุลินทรีย์ให้มองเห็น ทำให้รู้ว่าบริเวณไหนแปรงไม่ถึง
• ใช้ลิ้นสัมผัสผิวฟันหลังแปรง ฟันที่สะอาดจะลื่น ฟันที่มีคราบจะรู้สึกสาก
• สังเกตเลือดออก ถ้าแปรงสะอาดสม่ำเสมอแล้ว เลือดออกควรลดลงภายใน 1–2 สัปดาห์
• ให้ทันตแพทย์ตรวจ ในนัดขูดหินปูน และขอให้ชี้จุดที่ยังแปรงไม่ทั่ว

สถานการณ์เฉพาะ

• จัดฟัน อ่าน แปรงฟันตอนจัดฟัน
• เหงือกร่นหรือเสียวฟัน ใช้แปรงขนนุ่มพิเศษและยาสีฟันลดอาการเสียว
• ใส่ฟันปลอมถอดได้ ถอดล้างฟันปลอมทุกวันด้วยแปรงสำหรับฟันปลอม และแปรงฟันธรรมชาติที่เหลือ
• หลังผ่าตัดในช่องปาก แปรงฟันซี่อื่นได้ตามปกติ บริเวณแผลทำตามคำแนะนำ

แปรงฟันให้เด็กและผู้สูงอายุ

เด็ก

เด็กเล็กยังใช้มือได้ไม่คล่อง ผู้ปกครองควรแปรงให้หรือแปรงซ้ำให้อย่างน้อยจนเด็กอายุประมาณ 8 ขวบ ท่าที่สะดวกคือให้เด็กนอนหนุนตักหรือยืนหันหลังพิงผู้ปกครอง แล้วแปรงจากด้านหลัง ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ในปริมาณที่เหมาะกับอายุ และดูแลไม่ให้เด็กกลืนยาสีฟัน อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ

ผู้สูงอายุหรือคนที่ต้องมีผู้ดูแล

• ใช้แปรงไฟฟ้าหรือแปรงที่ด้ามใหญ่จับง่าย
• ถ้าผู้ดูแลแปรงให้ ให้ผู้สูงอายุนั่งบนเก้าอี้ ผู้ดูแลยืนด้านหลัง แล้วประคองศีรษะ
• ถอดฟันปลอมออกก่อนแปรงฟันธรรมชาติ และล้างฟันปลอมแยก
• ถ้าบ้วนน้ำลำบาก ใช้ยาสีฟันน้อยลงและเช็ดฟองออกด้วยผ้าชุบน้ำ

แปรงฟันในวันที่ไม่มีเวลา

วันที่เร่งรีบ อย่างน้อยให้แปรงฟันก่อนนอนให้ครบ 2 นาทีด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ เพราะช่วงกลางคืนน้ำลายหลั่งน้อย ฟันเสี่ยงผุมากที่สุด ถ้าเดินทางหรือแปรงฟันไม่ได้หลังอาหาร ให้บ้วนปากด้วยน้ำเปล่าหลายครั้ง และพกแปรงสีฟันขนาดพกพาติดกระเป๋า

ดูแลแปรงสีฟัน

• ล้างแปรงด้วยน้ำสะอาดหลังใช้ เคาะน้ำออก
• วางตั้งให้หัวแปรงอยู่ด้านบน ในที่อากาศถ่ายเท ให้แห้ง
• ไม่ใช้แปรงร่วมกับคนอื่น
• ไม่ต้องใส่ฝาครอบปิดสนิทขณะแปรงยังเปียก เพราะเชื้อเติบโตได้ดีในที่อับชื้น
• เปลี่ยนแปรงหลังหายป่วยจากการติดเชื้อในช่องปากหรือลำคอ

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"แปรงแรงฟันยิ่งสะอาด" แรงมากไม่ได้สะอาดกว่า แต่ทำร้ายเหงือกและฟัน

"แปรงหลังอาหารทันทีดีที่สุดเสมอ" หลังกินอาหารหรือเครื่องดื่มเปรี้ยว ควรบ้วนน้ำแล้วรอสักพักก่อนแปรง

"เลือดออกตอนแปรง ควรหยุดแปรงตรงนั้น" เลือดออกเป็นสัญญาณเหงือกอักเสบ ต้องแปรงบริเวณนั้นให้สะอาดขึ้นด้วยแปรงนุ่ม อ่านเพิ่มที่ เลือดออกตอนแปรงฟัน

"ใช้น้ำยาบ้วนปากแล้วไม่ต้องแปรง" น้ำยาบ้วนปากไม่สามารถกำจัดคราบที่เกาะแน่นได้

คำถามที่พบบ่อย

แปรงฟันวันละ 3 ครั้งดีกว่าไหม แปรงหลังอาหารกลางวันได้ถ้าสะดวก แต่สิ่งสำคัญกว่าคือแปรงให้ทั่วและถูกวิธีอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง โดยเฉพาะก่อนนอน

แปรงฟันก่อนหรือหลังอาหารเช้า ทำได้ทั้งสองแบบ ถ้าแปรงหลังอาหารที่มีรสเปรี้ยว ควรรอสักพัก

ยาสีฟันสมุนไพรดีกว่าไหม ยาสีฟันที่ดีควรมีฟลูออไรด์ ยาสีฟันสมุนไพรหลายชนิดก็มีฟลูออไรด์ ดูที่ฉลาก

แปรงฟันแล้วคลื่นไส้ ทำอย่างไร ใช้แปรงหัวเล็ก ยาสีฟันรสอ่อน ก้มหน้าเล็กน้อย และหายใจทางจมูก เริ่มแปรงฟันหน้าก่อนแล้วค่อยไปฟันกรามด้านใน

ใช้ผงฟอกฟันหรือถ่านขัดฟันดีไหม ผลิตภัณฑ์ที่หยาบอาจทำให้ผิวฟันสึก และหลายชนิดไม่มีฟลูออไรด์ ไม่แนะนำให้ใช้เป็นประจำ

แปรงฟันนานเกิน 2 นาทีดีกว่าไหม ไม่จำเป็น ถ้าแปรงได้ทั่วทุกด้านใน 2 นาที ก็เพียงพอ การแปรงนานและแรงเกินไปอาจทำให้เหงือกและคอฟันสึก

ตรวจฟันและขูดหินปูนที่ Dental Vista

ทันตแพทย์และทีมจะตรวจความสะอาด ชี้จุดที่แปรงไม่ถึง และสอนวิธีแปรงฟันที่เหมาะกับฟันของคุณในวันขูดหินปูน ขูดหินปูนและขัดฟัน 900–1,500 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าขูดหินปูน รักษาโรคเหงือก

อ้างอิง

1. Yaacob M, Worthington HV, Deacon SA, et al. Powered versus manual toothbrushing for oral health. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014;(6):CD002281. University of Bristol
2. James P, Worthington HV, Parnell C, et al. Chlorhexidine mouthrinse as an adjunctive treatment for gingival health. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017;(3):CD008676. Cochrane