การจัดฟันทำให้ฟันเรียงสวยขึ้น แต่ระหว่างทางมีความเสี่ยงที่หลายคนไม่ได้คิดถึง คือ รอยขาวขุ่นบนผิวฟัน รอบตำแหน่งที่ติดแบร็กเก็ต ซึ่งเป็นระยะแรกของฟันผุ และ เหงือกอักเสบ จากคราบจุลินทรีย์ที่สะสมตามเครื่องมือ
ปัญหานี้พบบ่อยกว่าที่คิด งานวิเคราะห์อภิมานที่รวบรวมการศึกษาในคนจัดฟันแบบติดแน่น พบว่ารอยขาวพบได้ในคนจัดฟันประมาณร้อยละ 68 และเกิดใหม่ระหว่างการรักษาประมาณร้อยละ 46 [1] หมายความว่าเกือบครึ่งหนึ่งของคนจัดฟันเกิดรอยขาวใหม่ระหว่างที่ติดเครื่องมืออยู่ รอยเหล่านี้บางส่วนจางลงได้หลังถอดเครื่องมือ แต่บางส่วนติดอยู่ถาวร ทำให้ฟันที่เรียงสวยแล้วกลับดูมีรอยด่าง
ข่าวดีคือรอยขาวและเหงือกอักเสบ ป้องกันได้เกือบทั้งหมด ด้วยการแปรงฟันอย่างถูกวิธี การใช้อุปกรณ์เสริม และการใช้ฟลูออไรด์อย่างสม่ำเสมอ บทความนี้อธิบายทีละขั้น
ทำไมคนจัดฟันทำความสะอาดยากกว่าปกติ
แบร็กเก็ต ลวด และยางรัดสร้างซอกมุมเล็กๆ จำนวนมากรอบฟันแต่ละซี่ ขนแปรงเข้าถึงได้ยาก เศษอาหารและคราบจุลินทรีย์จึงสะสมได้ง่าย โดยเฉพาะบริเวณ
- ขอบแบร็กเก็ตด้านที่ชิดเหงือก
- ใต้ลวดระหว่างแบร็กเก็ตสองตัว
- รอบยางรัดและห่วงรอบฟันกราม
- ขอบเหงือกด้านหลังของฟันกรามซี่สุดท้าย
ตำรามาตรฐานด้านทันตกรรมจัดฟันระบุว่า คนไข้จัดฟันประมาณร้อยละ 20–40 แปรงฟันได้ไม่ดีพอ [2] กลุ่มนี้มีโอกาสเกิดรอยขาวและเหงือกอักเสบมากกว่า และอาจได้ประโยชน์จากแปรงสีฟันไฟฟ้า
อุปกรณ์ที่ควรมี
| อุปกรณ์ | ใช้ทำอะไร | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| แปรงสีฟันขนนุ่ม | แปรงผิวฟันและรอบแบร็กเก็ต | จะใช้แปรงหัวเล็กทั่วไปหรือแปรงจัดฟันที่ขนตรงกลางสั้นกว่าก็ได้ |
| แปรงสีฟันไฟฟ้า | แปรงได้ทั่วถึงง่ายขึ้น | เหมาะกับคนที่แปรงด้วยมือได้ไม่ดี |
| แปรงซอกฟัน | ทำความสะอาดใต้ลวดและระหว่างแบร็กเก็ต | เลือกขนาดที่สอดได้โดยไม่ต้องดัน |
| ไหมขัดฟันพร้อมที่ร้อย หรือไหมขัดฟันปลายแข็ง | ทำความสะอาดระหว่างฟันใต้ลวด | ใช้วันละครั้ง |
| ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ | ป้องกันฟันผุและรอยขาว | ผู้ใหญ่ใช้ความเข้มข้นประมาณ 1,000–1,500 ppm |
| แปรงหัวกลมเล็ก (single tuft) | แปรงซอกยากๆ เช่น ด้านหลังฟันกรามซี่สุดท้าย | ไม่จำเป็นทุกคน |
| ที่ฉีดน้ำทำความสะอาดฟัน | ช่วยไล่เศษอาหาร | ใช้เสริม ไม่ใช่แทนการแปรงและไหมขัดฟัน |
วิธีแปรงฟันทีละขั้น
แปรงอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ครั้งละประมาณ 2–3 นาที และควรแปรงหลังอาหารทุกมื้อถ้าทำได้ ขั้นตอนที่แนะนำ
- บ้วนปากด้วยน้ำเปล่าก่อน เพื่อไล่เศษอาหารชิ้นใหญ่ และถอดยางดึงฟัน (ถ้ามี) ออกก่อนแปรง
- แปรงขอบเหงือก วางแปรงเอียงประมาณ 45 องศาเข้าหาขอบเหงือก ขยับสั้นๆ เบาๆ ทีละ 2–3 ซี่
- แปรงด้านบนของแบร็กเก็ต เอียงขนแปรงลงมาจากด้านบน ให้ขนแปรงสอดเข้าใต้ลวดฝั่งบน
- แปรงด้านล่างของแบร็กเก็ต เอียงขนแปรงขึ้นจากด้านล่าง ให้ขนแปรงสอดเข้าใต้ลวดฝั่งล่าง
- แปรงด้านในและด้านบดเคี้ยว แปรงด้านในของฟันทุกซี่และด้านบดเคี้ยวของฟันกราม เหมือนการแปรงฟันปกติ
- ใช้แปรงซอกฟัน สอดแปรงซอกฟันใต้ลวดระหว่างแบร็กเก็ตแต่ละคู่ ขยับเข้าออกเบาๆ
- ส่องกระจกตรวจ แบร็กเก็ตที่สะอาดจะเห็นขอบชัด ไม่มีคราบขาวหรือเศษอาหารรอบๆ
- บ้วนยาสีฟันออก แต่ไม่ต้องบ้วนน้ำตามมาก เพื่อให้ฟลูออไรด์ค้างบนผิวฟันนานขึ้น
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือ แปรงแรงเกินไป ทำให้เหงือกบาดเจ็บและขนแปรงบานเร็ว คนจัดฟันควรเปลี่ยนแปรงสีฟันบ่อยกว่าปกติ เพราะขนแปรงเสื่อมเร็วจากการเสียดสีกับเครื่องมือ โดยทั่วไปประมาณทุก 1–3 เดือน หรือเมื่อขนแปรงบาน
การใช้ไหมขัดฟันระหว่างจัดฟัน
ไหมขัดฟันทำความสะอาดด้านข้างของฟันที่แปรงเข้าไม่ถึง แต่ลวดจัดฟันขวางอยู่ จึงต้องใช้วิธีเฉพาะ
- ไหมขัดฟันพร้อมที่ร้อย ร้อยไหมเข้ากับห่วงพลาสติก แล้วสอดห่วงใต้ลวดก่อน จากนั้นดึงไหมผ่านลวด แล้วขัดด้านข้างฟันขึ้นลงเหมือนปกติ
- ไหมขัดฟันปลายแข็ง ปลายไหมแข็งพอที่จะสอดใต้ลวดได้โดยไม่ต้องใช้ที่ร้อย
ช่วงแรกอาจใช้เวลานานหลายนาที เมื่อทำบ่อยขึ้นจะเร็วขึ้น ถ้าใช้ไหมขัดฟันทุกวันไม่ได้จริงๆ อย่างน้อยให้ใช้แปรงซอกฟันทุกวัน
ฟลูออไรด์: ตัวช่วยสำคัญที่สุดในการป้องกันรอยขาว
ฟลูออไรด์ช่วยให้ผิวเคลือบฟันแข็งแรงขึ้นและช่วยซ่อมแซมผิวฟันที่เริ่มสูญเสียแร่ธาตุ ตำรามาตรฐานด้านจัดฟันแนะนำให้คนไข้จัดฟันใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์โดยไม่บ้วนน้ำตามมาก หรือใช้ฟลูออไรด์ความเข้มข้นต่ำทุกวันเสริม และควรใช้ต่อไปอีกประมาณ 6 เดือนหลังถอดเครื่องมือ โดยระบุว่าการใช้ฟลูออไรด์อย่างสม่ำเสมอช่วยลดการเกิดรอยขาวได้ประมาณครึ่งหนึ่ง [2]
นอกจากฟลูออไรด์ที่ใช้เองที่บ้าน ทันตแพทย์อาจทาฟลูออไรด์วานิชให้ที่คลินิกเป็นระยะ งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบที่รวบรวมการทดลองแบบสุ่มเปรียบเทียบ 7 การศึกษา คนไข้ 666 คน พบว่าการทาฟลูออไรด์วานิชลดความเสี่ยงการเกิดรอยขาวลงประมาณหนึ่งในสาม แต่ผู้วิจัยประเมินว่าความน่าเชื่อถือของหลักฐานยังต่ำมาก และต้องการการศึกษาขนาดใหญ่เพิ่มเติม [3]
ข้อแนะนำในทางปฏิบัติ
- แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง โดยเฉพาะก่อนนอน
- หลังแปรงฟันก่อนนอน บ้วนยาสีฟันออก แต่ไม่ต้องกลั้วน้ำตามมาก
- ถ้าทันตแพทย์ประเมินว่าเสี่ยงฟันผุสูง อาจแนะนำน้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ยาสีฟันฟลูออไรด์ความเข้มข้นสูง หรือการทาฟลูออไรด์วานิชที่คลินิก
น้ำยาบ้วนปาก ใช้อย่างไร
น้ำยาบ้วนปากใช้เสริม ไม่ใช่แทนการแปรงฟัน มีสองกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับการจัดฟัน
- น้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ใช้ทุกวันเพื่อป้องกันฟันผุ ควรใช้คนละเวลากับการแปรงฟัน เช่น หลังอาหารกลางวัน เพื่อเพิ่มจำนวนครั้งที่ฟันได้รับฟลูออไรด์
- น้ำยาบ้วนปากคลอร์เฮกซิดีน ลดคราบจุลินทรีย์และเหงือกอักเสบได้ดี ตำรามาตรฐานรายงานการศึกษาที่พบว่าลดคราบจุลินทรีย์ได้ประมาณร้อยละ 65 และลดเลือดออกจากเหงือกได้ประมาณร้อยละ 77 ใน 3 เดือน แต่มีผลข้างเคียงคือทำให้ฟันและวัสดุสีเหมือนฟันเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล [2] จึงมักใช้เป็นช่วงสั้นๆ ตามคำแนะนำของทันตแพทย์ ไม่ใช้ต่อเนื่องเอง
สัญญาณที่บอกว่าทำความสะอาดไม่พอ
- เหงือกบวม แดง เลือดออกเวลาแปรง เป็นสัญญาณของเหงือกอักเสบ ส่วนใหญ่ดีขึ้นเมื่อทำความสะอาดดีขึ้นภายใน 1–2 สัปดาห์
- เหงือกโตคลุมแบร็กเก็ต เกิดจากเหงือกอักเสบเรื้อรัง ทำให้ทำความสะอาดยิ่งยาก
- รอยขาวขุ่นรอบแบร็กเก็ต มองเห็นชัดขึ้นเมื่อฟันแห้ง เป็นสัญญาณว่าผิวฟันเริ่มสูญเสียแร่ธาตุ
- กลิ่นปาก มักมาจากเศษอาหารที่ค้างตามเครื่องมือ
- เสียวฟันเฉพาะจุด อาจเป็นฟันผุ ควรให้ทันตแพทย์ตรวจ
ทันตแพทย์จะตรวจความสะอาดในทุกนัดปรับลวด ถ้าพบปัญหาจะแนะนำวิธีแก้ ในบางกรณีที่ความสะอาดไม่ดีขึ้นและเหงือกหรือฟันเสียหายต่อเนื่อง ทันตแพทย์อาจพิจารณาหยุดหรือปรับการรักษาเพื่อปกป้องฟัน
จัดฟันกับสุขภาพเหงือก
ฟันเคลื่อนได้เพราะกระดูกรอบรากฟันปรับตัว ถ้าเหงือกอักเสบหรือมีโรคปริทันต์อยู่ การเคลื่อนฟันอาจทำให้กระดูกรอบรากฟันละลายมากขึ้น ฉันทามติของผู้เชี่ยวชาญด้านปริทันต์และจัดฟันระบุว่า ควรควบคุมการอักเสบของเหงือกให้ได้ก่อนเริ่มจัดฟัน และดูแลต่อเนื่องตลอดการรักษา โดยเฉพาะผู้ใหญ่ที่เคยเป็นโรคเหงือก [4]
ตำรามาตรฐานยังระบุว่าการเคลื่อนฟันบางทิศทางอาจทำให้เหงือกร่นได้ โดยเฉพาะเมื่อเหงือกบางอยู่แล้ว [2] นี่เป็นอีกเหตุผลที่ควรแปรงฟันเบาๆ ด้วยแปรงขนนุ่ม ไม่ขัดถูแรงๆ
หลังถอดเครื่องมือ ยังต้องดูแลต่อ
วันที่ถอดเครื่องมือ ทันตแพทย์จะขัดวัสดุยึดติดออกและทำความสะอาดฟัน ถ้ามีรอยขาว
- รอยขาวระยะแรกหลายรายจางลงบ้างเมื่อผิวฟันได้รับแร่ธาตุคืนจากน้ำลายและฟลูออไรด์ในช่วงหลายเดือนแรก
- ควรใช้ฟลูออไรด์ต่อเนื่องอีกประมาณ 6 เดือนหลังถอดเครื่องมือ [2]
- รอยที่ไม่จางลง ทันตแพทย์มีวิธีรักษาหลายแบบ ขึ้นกับความลึกของรอย
หลังถอดเครื่องมือต้องใส่รีเทนเนอร์ต่อ ถ้าเป็นรีเทนเนอร์แบบติดแน่นด้านในฟัน ต้องใช้ไหมขัดฟันพร้อมที่ร้อยหรือแปรงซอกฟันทำความสะอาดใต้ลวดทุกวัน ส่วนรีเทนเนอร์แบบถอดได้ ต้องล้างทุกวันด้วยแปรงนุ่มและน้ำเย็นหรือน้ำอุ่น อ่านเพิ่มที่ รีเทนเนอร์ใส่นานแค่ไหน
ถ้าจัดฟันใส ดูแลอย่างไร
จัดฟันใสถอดออกได้ จึงแปรงฟันและใช้ไหมขัดฟันได้ตามปกติ แต่มีจุดที่ต้องระวัง
- แปรงฟันทุกครั้งก่อนใส่ถาดกลับหลังกินอาหาร
- ล้างถาดทุกวันด้วยแปรงนุ่มและน้ำเย็น ไม่ใช้น้ำร้อนหรือยาสีฟันที่หยาบ
- ไม่ดื่มเครื่องดื่มอื่นนอกจากน้ำเปล่าขณะใส่ถาด
- ทำความสะอาดรอบปุ่มบนฟันให้ทั่ว เพราะคราบติดสะสมได้
ตารางการดูแลประจำวันที่แนะนำ
| เวลา | สิ่งที่ทำ |
|---|---|
| ตื่นนอน | แปรงฟันด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์ |
| หลังอาหารเช้า กลางวัน | แปรงฟัน หรืออย่างน้อยบ้วนปากแรงๆ ด้วยน้ำเปล่า |
| หลังอาหารกลางวัน | น้ำยาบ้วนปากฟลูออไรด์ (ถ้าทันตแพทย์แนะนำ) |
| ก่อนนอน | แปรงฟันละเอียด แปรงซอกฟัน ไหมขัดฟัน แล้วบ้วนยาสีฟันออกโดยไม่กลั้วน้ำตามมาก |
| ทุกนัดปรับลวด | ให้ทันตแพทย์ตรวจความสะอาด ถามจุดที่ยังแปรงไม่ทั่ว |
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"รอยขาวเกิดจากแบร็กเก็ตหรือกาว" รอยขาวเกิดจากคราบจุลินทรีย์ที่ค้างรอบแบร็กเก็ตแล้วผลิตกรดกัดผิวฟัน ไม่ได้เกิดจากเครื่องมือโดยตรง
"เลือดออกตอนแปรงแสดงว่าแปรงแรงไป ต้องหยุดแปรงบริเวณนั้น" ส่วนใหญ่เลือดออกเพราะเหงือกอักเสบจากคราบที่ค้างอยู่ ต้องแปรงบริเวณนั้นให้สะอาดขึ้นด้วยแปรงนุ่ม เลือดจะค่อยๆ หยุด
"ใช้น้ำยาบ้วนปากแทนการแปรงฟันได้" น้ำยาบ้วนปากไม่สามารถกำจัดคราบจุลินทรีย์ที่เกาะแน่นได้ ต้องแปรงและใช้อุปกรณ์ทำความสะอาดเสมอ
คำถามที่พบบ่อย
ใช้แปรงสีฟันไฟฟ้าดีกว่าแปรงธรรมดาไหม ทั้งสองแบบใช้ได้ดีถ้าแปรงถูกวิธี แปรงไฟฟ้าช่วยคนที่แปรงด้วยมือได้ไม่ทั่ว
ต้องขูดหินปูนระหว่างจัดฟันไหม ควรตรวจสุขภาพช่องปากและขูดหินปูนตามที่ทันตแพทย์แนะนำ โดยทั่วไปทุก 6 เดือน บางคนอาจต้องบ่อยกว่านั้น
ที่ฉีดน้ำใช้แทนไหมขัดฟันได้ไหม ใช้เสริมได้ แต่ยังไม่ควรใช้แทนการแปรงฟันและการทำความสะอาดซอกฟัน
เด็กจัดฟันต้องให้ผู้ปกครองช่วยไหม เด็กและวัยรุ่นจำนวนมากต้องการคนช่วยเตือนและตรวจ ผู้ปกครองช่วยดูความสะอาดรอบแบร็กเก็ตได้ด้วยการส่องดูหลังแปรงฟัน
จัดฟันที่ Dental Vista
ทันตแพทย์จะสอนวิธีแปรงฟันตั้งแต่วันติดเครื่องมือ และตรวจความสะอาดในทุกนัดปรับลวด คลินิกมีบริการขูดหินปูนและเคลือบฟลูออไรด์ ค่าจัดฟัน 35,000–45,000 บาท รวมรีเทนเนอร์ ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน อ่านเรื่องอาหารได้ที่ จัดฟันกินอะไรได้บ้าง
อ้างอิง
- Sundararaj D, Venkatachalapathy S, Tandon A, Pereira A. Critical evaluation of incidence and prevalence of white spot lesions during fixed orthodontic appliance treatment: a meta-analysis. Journal of International Society of Preventive & Community Dentistry. 2015;5(6):433–439. PubMed
- Bishara SE. Textbook of Orthodontics. Philadelphia: W.B. Saunders; 2001. บทที่ว่าด้วยการดูแลสุขภาพช่องปากและภาวะแทรกซ้อนของเหงือกและฟันระหว่างจัดฟัน
- Sonesson M, Twetman S. Prevention of white spot lesions with fluoride varnish during orthodontic treatment with fixed appliances: a systematic review. European Journal of Orthodontics. 2023;45(5):485–490. PMC
- Zhong W, Zhou C, Yin Y, et al. Expert consensus on orthodontic treatment of patients with periodontal disease. International Journal of Oral Science. 2025;17:27. PMC
