เหงือกร่น ฟันดูยาวขึ้น เสียวฟัน เกิดจากอะไร หยุดได้ไหม และรักษาอย่างไร

เหงือกร่นคือภาวะที่ขอบเหงือกถอยต่ำลงจากตำแหน่งเดิม จนเห็นผิวรากฟันที่ปกติควรถูกเหงือกคลุมไว้ คนที่มีเหงือกร่นมักสังเกตว่าฟันดูยาวขึ้น มีรอยต่อสีเหลืองกว่าใกล้ขอบเหงือก ซอกฟันมีช่องสามเหลี่ยม หรือเสียวฟันเวลาดื่มน้ำเย็นหรือแปรงฟัน

เหงือกร่นพบบ่อยขึ้นตามอายุ และมีสาเหตุได้หลายอย่าง บางสาเหตุเกิดจากโรค บางสาเหตุเกิดจากลักษณะเหงือกของแต่ละคน การรู้สาเหตุช่วยให้หยุดไม่ให้ร่นมากขึ้นได้ บทความนี้อธิบายสาเหตุ อาการ วิธีดูแล และทางเลือกในการรักษา

ทำไมเหงือกร่นถึงสำคัญ

ผิวรากฟันไม่มีเคลือบฟันปกคลุมเหมือนตัวฟัน จึงมีผลตามมา

• เสียวฟัน เพราะรากฟันมีท่อเล็กๆ ที่ส่งความรู้สึกไปถึงโพรงประสาท
• รากฟันผุง่าย ผิวรากอ่อนกว่าเคลือบฟัน และอยู่ตรงขอบเหงือกที่คราบสะสมง่าย
• ความสวยงาม ฟันดูยาว ไม่เท่ากัน โดยเฉพาะฟันหน้า
• เศษอาหารติดง่าย จากช่องสามเหลี่ยมระหว่างฟัน
• บอกสัญญาณของโรคปริทันต์ ในบางคน

สาเหตุที่พบบ่อย

1. โรคปริทันต์

การอักเสบที่ทำลายกระดูกรอบรากฟันทำให้เหงือกร่นตามลงไป เป็นสาเหตุที่พบบ่อยในผู้ใหญ่ เหงือกร่นจากโรคปริทันต์มักเกิดหลายซี่ ร่วมกับร่องลึก เลือดออก และฟันโยก อ่านเพิ่มที่ โรคปริทันต์คืออะไร

2. ลักษณะเหงือกบางหรือกระดูกบางตั้งแต่กำเนิด

บางคนมีเหงือกบางและกระดูกด้านหน้ารากฟันบาง โดยเฉพาะฟันที่อยู่ค่อนออกมาด้านนอกของแนวฟัน เช่น ฟันเขี้ยว หรือฟันที่ขึ้นเก เนื้อเยื่อแบบนี้ร่นได้ง่ายกว่า แม้จะดูแลความสะอาดดี ลักษณะเหงือกบางจึงเป็นปัจจัยสำคัญปัจจัยหนึ่งของเหงือกร่น

3. การแปรงฟันแรงหรือผิดวิธี

หลายคนเชื่อว่าแปรงแรงจะสะอาดกว่า การแปรงฟันแบบถูไปมาแรงๆ ด้วยขนแปรงแข็งอาจทำให้เหงือกบาดเจ็บ แต่หลักฐานว่าการแปรงฟันเป็นสาเหตุโดยตรงของเหงือกร่นยังไม่ชัดเจน งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบพบว่าข้อมูลยังไม่เพียงพอที่จะสรุป [1] อย่างไรก็ตาม การแปรงเบาๆ ด้วยแปรงขนนุ่มเป็นสิ่งที่ทำได้และไม่มีผลเสีย

4. การจัดฟัน

การเคลื่อนฟันออกนอกกระดูกด้านหน้า เช่น ดันฟันหน้าล่างยื่นออกมาก ในคนที่เหงือกบางอยู่แล้ว อาจทำให้เหงือกร่นได้ ทันตแพทย์จัดฟันจึงประเมินเหงือกก่อนวางแผน อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันตอนจัดฟัน

5. ปัจจัยอื่น

• การสูบบุหรี่
• เอ็นยึดริมฝีปากที่ยึดใกล้ขอบเหงือก ดึงเหงือกเวลาขยับปาก
• การเจาะลิ้นหรือริมฝีปาก เครื่องประดับเสียดสีเหงือก
• วัสดุอุดหรือครอบฟันที่มีขอบเกินเข้าใต้เหงือก
• การนอนกัดฟัน อาจมีส่วนในบางคน แต่หลักฐานยังไม่ชัดเจน

เหงือกร่นจากอะไร ดูอย่างไร

ลักษณะ	มักสัมพันธ์กับ
ร่นหลายซี่ มีเลือดออก ร่องลึก ฟันโยก	โรคปริทันต์
ร่นเฉพาะด้านนอกของบางซี่ เหงือกสุขภาพดี	เหงือกบาง ฟันอยู่ค่อนออกนอกแนว การแปรงแรง
ร่นบริเวณฟันที่เคยจัดฟัน	การเคลื่อนฟันในคนที่เหงือกบาง
ร่นเฉพาะจุดใกล้เครื่องประดับในปาก	การเสียดสี

ทันตแพทย์จะวัดระดับเหงือกร่น ร่องลึก และความหนาของเหงือก เพื่อหาสาเหตุและวางแผนการรักษา

หยุดไม่ให้เหงือกร่นมากขึ้น

1. รักษาโรคเหงือกถ้ามี การขูดหินปูนและเกลารากฟันหยุดการทำลายจากการอักเสบ อ่านเพิ่มที่ เกลารากฟันคืออะไร
2. แปรงฟันอย่างนุ่มนวล ใช้แปรงขนนุ่ม ขยับสั้นๆ ไม่ถูแรง ถือแปรงด้วยปลายนิ้วแทนกำแน่น หรือใช้แปรงไฟฟ้าที่มีระบบเตือนเมื่อกดแรง อ่านวิธีที่ แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี
3. ทำความสะอาดซอกฟันเบาๆ เลือกแปรงซอกฟันขนาดที่พอดี ไม่ดันแรง
4. เลิกบุหรี่
5. แก้ไขขอบวัสดุที่เกิน หรือเอาเครื่องประดับในปากออก
6. ตรวจติดตามเป็นระยะ ถ่ายรูปหรือวัดเทียบกัน เพื่อดูว่ายังร่นต่อหรือคงที่

เหงือกร่นจำนวนมากคงที่ได้นานหลายปีเมื่อจัดการสาเหตุแล้ว

ดูแลอาการเสียวฟัน

• ยาสีฟันลดอาการเสียวฟัน ใช้ต่อเนื่องอย่างน้อย 2–4 สัปดาห์ บางคนทาบนบริเวณที่เสียวแล้วทิ้งไว้ก่อนนอนตามคำแนะนำ
• ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ช่วยลดความเสี่ยงรากฟันผุ
• เลี่ยงการแปรงฟันทันทีหลังกินของเปรี้ยว เพราะผิวฟันอ่อนตัวชั่วคราว
• ทันตแพทย์ทาสารลดอาการเสียวหรือฟลูออไรด์วานิช สำหรับบางจุดที่เสียวมาก
• อุดคอฟัน ถ้ามีรอยสึกเป็นร่องที่คอฟันร่วมด้วย

อ่านเพิ่มเรื่องอาการเสียวฟันได้ที่ อุดฟันแล้วยังเสียว

การผ่าตัดปลูกเหงือก

ในกรณีที่เหงือกร่นมาก มีผลต่อความสวยงาม เสียวฟันมากจนวิธีอื่นไม่ช่วย หรือเหงือกบางจนมีแนวโน้มร่นต่อ ทันตแพทย์ด้านปริทันต์อาจพิจารณาการผ่าตัดเพื่อปิดรากฟัน

งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2018 รวม 48 การทดลองแบบสุ่ม ผู้เข้าร่วม 1,227 คน พบว่าการผ่าตัดหลายวิธีช่วยปิดรากฟันได้ วิธีที่ใช้เนื้อเยื่อเกี่ยวพันจากเพดานปากมาปลูกร่วมกับการเลื่อนเหงือกขึ้น เป็นวิธีที่ให้ผลดีและเพิ่มความหนาของเหงือกได้มากกว่าบางวิธี และมีวัสดุทดแทนบางชนิดที่ให้ผลใกล้เคียง แต่หลักฐานส่วนใหญ่มีความน่าเชื่อถือต่ำ ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือความเจ็บบริเวณเพดานปากที่ตัดเนื้อเยื่อมา [2]

ข้อควรรู้

• ผลขึ้นกับระดับกระดูกระหว่างฟัน ถ้ากระดูกระหว่างฟันยังอยู่ ปิดรากได้มากกว่า ถ้ากระดูกระหว่างฟันหายไปจากโรคปริทันต์ มักปิดได้บางส่วน
• ต้องควบคุมการอักเสบและนิสัยการแปรงฟันก่อน
• ไม่ใช่ทุกคนจำเป็นต้องผ่าตัด เหงือกร่นเล็กน้อยที่คงที่และไม่มีอาการ ติดตามได้

ประเมินเหงือกร่นด้วยตัวเอง

• ดูในกระจก ว่าฟันซี่ใดดูยาวกว่าซี่ข้างเคียง หรือมีแถบสีเหลืองกว่าตรงขอบเหงือก
• ใช้เล็บแตะเบาๆ ตรงขอบเหงือก ถ้ารู้สึกเป็นขั้นระหว่างตัวฟันกับรากฟัน อาจเป็นรอยต่อที่เหงือกร่นลงมา
• ถ่ายรูปเก็บไว้ ในแสงและมุมเดียวกันทุก 6 เดือน เพื่อเปรียบเทียบว่าร่นเพิ่มขึ้นหรือคงที่
• สังเกตอาการเสียวฟัน ที่ตำแหน่งเดิมซ้ำๆ

การประเมินเองช่วยให้รู้ตัว แต่การวัดที่แม่นยำต้องใช้เครื่องมือของทันตแพทย์

เหงือกร่นกับอายุ

เหงือกร่นพบบ่อยขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น แต่ไม่ได้เกิดเพราะอายุโดยตรง ปัจจัยต่างๆ สะสมมาเป็นเวลานาน ทั้งโรคเหงือก การแปรงฟันแรง และลักษณะเหงือกที่บาง ผู้สูงอายุที่มีเหงือกร่นควรระวังเป็นพิเศษเรื่อง รากฟันผุ เพราะผิวรากอ่อนกว่าเคลือบฟัน การใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ บ้วนออกไม่กลั้วน้ำมาก และลดการกินจุบจิบของหวาน ช่วยป้องกันได้ ทันตแพทย์อาจแนะนำยาสีฟันฟลูออไรด์ความเข้มข้นสูงหรือการทาฟลูออไรด์ที่คลินิก

ก่อนตัดสินใจผ่าตัดปลูกเหงือก ควรรู้อะไรบ้าง

• เป้าหมายของการผ่าตัด เพื่อความสวยงาม ลดอาการเสียว หรือเพิ่มความหนาของเหงือกเพื่อป้องกันการร่นต่อ
• ผลที่คาดได้ ปิดรากได้ทั้งหมดหรือบางส่วน ขึ้นกับระดับกระดูกระหว่างฟัน
• แหล่งเนื้อเยื่อ ใช้เนื้อเยื่อจากเพดานปากของคุณเอง หรือวัสดุทดแทน
• การพักฟื้น บริเวณเพดานปากที่ตัดเนื้อเยื่อมามักเจ็บมากกว่าบริเวณที่ปลูก [2]
• การดูแลหลังผ่าตัด ห้ามแปรงฟันบริเวณที่ผ่าช่วงแรก ใช้น้ำยาบ้วนปากตามสั่ง กินอาหารนิ่ม และมาตามนัดตัดไหม
• การป้องกันการร่นซ้ำ ต้องแก้นิสัยการแปรงฟันและควบคุมการอักเสบต่อไป

ดูแลตัวเองหลังผ่าตัดปลูกเหงือก

• งดแปรงฟันบริเวณที่ผ่าจนกว่าทันตแพทย์จะอนุญาต แปรงฟันซี่อื่นได้ตามปกติ
• ไม่ดึงริมฝีปากดูแผล เพราะอาจทำให้เนื้อเยื่อที่ปลูกเคลื่อน
• กินอาหารนิ่ม ไม่ร้อนจัด เคี้ยวด้านตรงข้าม
• งดสูบบุหรี่ ซึ่งลดโอกาสที่เนื้อเยื่อจะติด
• กลับมาตามนัดตรวจและตัดไหม

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"เหงือกร่นแล้วจะงอกกลับมาเอง" เหงือกที่ร่นจากการสูญเสียเนื้อเยื่อไม่งอกกลับเอง แต่เหงือกที่บวมจากการอักเสบจะยุบลงและกระชับขึ้นเมื่อรักษา

"ขูดหินปูนทำให้เหงือกร่น" เหงือกที่บวมอักเสบยุบลงหลังขูดหินปูน ทำให้ดูเหมือนร่น แต่จริงๆ คือการหายอักเสบ การปล่อยหินปูนไว้ต่างหากที่ทำให้กระดูกและเหงือกเสียหาย

"เหงือกร่นเป็นเรื่องของคนแก่เท่านั้น" คนอายุน้อยที่เหงือกบางหรือแปรงฟันแรงก็มีเหงือกร่นได้

"ยาสีฟันสมุนไพรทำให้เหงือกงอก" ไม่มีหลักฐานว่ายาสีฟันชนิดใดทำให้เหงือกที่ร่นงอกกลับมาได้

คำถามที่พบบ่อย

เหงือกร่นทำให้ฟันหลุดไหม เหงือกร่นจากลักษณะเหงือกบางหรือการแปรงฟัน มักไม่ทำให้ฟันหลุด ส่วนเหงือกร่นจากโรคปริทันต์ที่ไม่ได้รักษาอาจทำให้ฟันโยกและหลุดได้ อ่านเพิ่มที่ ฟันโยก

จัดฟันแล้วเหงือกร่น ทำอย่างไร ให้ทันตแพทย์ประเมินความรุนแรงและสาเหตุ บางกรณีคงที่หลังจัดเสร็จ บางกรณีอาจพิจารณาปลูกเหงือก

แปรงไฟฟ้าทำให้เหงือกร่นไหม แปรงไฟฟ้าที่ใช้ถูกวิธีไม่ได้ทำให้เหงือกร่นมากกว่าแปรงธรรมดา หลายรุ่นมีระบบเตือนเมื่อกดแรงซึ่งช่วยได้

เหงือกร่นแล้วฟอกสีฟันได้ไหม ควรระวัง เพราะรากฟันที่โผล่มักเสียวง่าย และสีรากฟันไม่เปลี่ยนตามการฟอกเท่าตัวฟัน ควรให้ทันตแพทย์ประเมินก่อน อ่านเพิ่มที่ ฟอกสีฟันอันตรายไหม

อุดคอฟันช่วยเหงือกร่นได้ไหม อุดคอฟันช่วยลดอาการเสียวและปิดร่องที่สึกบริเวณคอฟัน แต่ไม่ได้ทำให้เหงือกกลับมาคลุมราก

ปลูกเหงือกแล้วจะร่นอีกไหม ถ้ายังแปรงฟันแรงหรือมีการอักเสบ อาจร่นซ้ำได้ การปรับวิธีแปรงฟันและการดูแลต่อเนื่องจึงสำคัญ

เหงือกร่นที่ฟันหน้าล่างหลังจัดฟัน ต้องทำอย่างไร ให้ทันตแพทย์ประเมินความหนาของเหงือกและระดับกระดูก บางรายคงที่ได้ บางรายอาจพิจารณาปลูกเหงือกเพื่อเพิ่มความหนา

สรุปสิ่งที่ทำได้ทันที

1. เปลี่ยนเป็นแปรงขนนุ่ม และจับแปรงด้วยปลายนิ้ว
2. แปรงขยับสั้นๆ เบาๆ เอียงเข้าหาขอบเหงือก ไม่ถูไปมาแรงๆ
3. ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ หรือยาสีฟันลดอาการเสียวฟันถ้าเสียว
4. ทำความสะอาดซอกฟันด้วยอุปกรณ์ขนาดที่พอดี
5. ถ่ายรูปบริเวณที่ร่นไว้เปรียบเทียบ
6. นัดตรวจเหงือกเพื่อหาสาเหตุ และให้ทันตแพทย์บอกว่าเหงือกร่นของคุณคงที่หรือกำลังร่นเพิ่ม

ยาสีฟันลดอาการเสียวฟันต้องใช้ตลอดไปไหม ใช้ต่อเนื่องเมื่อยังมีอาการ ถ้าหยุดใช้แล้วกลับมาเสียว ให้กลับไปใช้ใหม่ ถ้าใช้แล้วยังเสียวมาก ทันตแพทย์มีวิธีรักษาเพิ่มเติม

ตรวจเหงือกร่นที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านปริทันตวิทยาสำหรับตรวจหาสาเหตุของเหงือกร่น รักษาโรคเหงือก และพิจารณาการผ่าตัดปลูกเหงือกเมื่อจำเป็น ขูดหินปูนและขัดฟัน 900–1,500 บาท ส่วนการรักษาโรคเหงือกและผ่าตัดเหงือก ทันตแพทย์ประเมินตามอาการ ดูรายละเอียดที่ หน้าขูดหินปูน รักษาโรคเหงือก

อ้างอิง

1. Rajapakse PS, McCracken GI, Gwynnett E, et al. Does tooth brushing influence the development and progression of non-inflammatory gingival recession? A systematic review. Journal of Clinical Periodontology. 2007;34(12):1046–1061. PubMed
2. Chambrone L, Salinas Ortega MA, Sukekava F, et al. Root coverage procedures for treating localised and multiple recession-type defects. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018;(10):CD007161. Cochrane