คนจำนวนมากแปรงฟันวันละ 2 ครั้งอย่างสม่ำเสมอ แต่ยังมีเลือดออกตามไรฟัน มีกลิ่นปาก หรือฟันผุตามซอกฟัน สาเหตุสำคัญคือ แปรงสีฟันเข้าไม่ถึงซอกระหว่างฟัน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่คราบจุลินทรีย์สะสมได้มาก และเป็นจุดที่โรคเหงือกมักเริ่มต้น
การทำความสะอาดซอกฟันจึงเป็นขั้นตอนที่ขาดไม่ได้ คำถามที่ตามมาคือ จะใช้ไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟันดี บทความนี้สรุปหลักฐานจากงานวิจัย เปรียบเทียบอุปกรณ์แต่ละแบบ และอธิบายวิธีใช้ที่ถูกต้อง
งานวิจัยว่าอย่างไร
งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2019 รวบรวมการทดลองแบบสุ่มที่เปรียบเทียบการแปรงฟันอย่างเดียวกับการแปรงฟันร่วมกับการใช้อุปกรณ์ทำความสะอาดซอกฟันที่บ้าน ผลสรุปคือ [1]
- การใช้ไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟันร่วมกับการแปรงฟัน อาจลดเหงือกอักเสบหรือคราบจุลินทรีย์ได้มากกว่าการแปรงฟันอย่างเดียว
- แปรงซอกฟันและเครื่องฉีดน้ำ ดูเหมือนจะลดเหงือกอักเสบได้ดีกว่าไหมขัดฟัน
- หลักฐานส่วนใหญ่มีความน่าเชื่อถือต่ำถึงต่ำมาก และการศึกษาส่วนใหญ่ติดตามระยะสั้น
- ไม่มีการศึกษาใดรายงานผลต่อฟันผุตามซอกฟัน
แม้หลักฐานจะยังไม่แข็งแรงมาก แนวทางการรักษาโรคปริทันต์ของสหพันธ์ปริทันตวิทยายุโรปก็แนะนำให้ผู้ป่วยทำความสะอาดซอกฟันทุกวัน โดยแปรงซอกฟันเป็นอุปกรณ์ที่แนะนำเป็นอันดับแรกในซอกที่แปรงเข้าได้ [2] ในทางปฏิบัติ อุปกรณ์ที่ดีที่สุดคืออุปกรณ์ที่คุณใช้ได้จริงทุกวัน และเหมาะกับขนาดซอกฟันของคุณ
รู้จักอุปกรณ์แต่ละแบบ
| อุปกรณ์ | เหมาะกับ | ข้อดี | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| ไหมขัดฟัน | ซอกฟันแคบ ฟันชิดกัน | เข้าได้ทุกซอก ราคาถูก พกง่าย | ต้องฝึก ใช้ยากในฟันกรามด้านใน |
| ไหมขัดฟันแบบมีด้าม | คนที่ใช้ไหมแบบม้วนไม่ถนัด | ใช้ง่าย ใช้มือเดียวได้ | โอบรอบฟันได้น้อยกว่าไหมแบบม้วน |
| แปรงซอกฟัน | ซอกที่มีช่อง เช่น เหงือกร่น หลังรักษาโรคปริทันต์ ใต้สะพานฟัน รอบเครื่องมือจัดฟัน | ทำความสะอาดได้ดี ใช้ง่ายกว่าไหม | ต้องเลือกขนาดให้พอดีแต่ละซอก |
| แปรงซอกฟันแบบยาง | คนที่ซอกฟันแคบและไวต่อการระคายเคือง | นุ่ม ใช้ง่าย | ทำความสะอาดได้น้อยกว่าแบบขนแปรงในบางกรณี |
| เครื่องฉีดน้ำ | คนจัดฟัน ใส่สะพานฟัน รากฟันเทียม หรือใช้อุปกรณ์อื่นไม่ได้ | ใช้ง่าย ไล่เศษอาหารได้ดี | ราคาสูงกว่า ใช้เสริมได้ดี |
| ไม้จิ้มฟัน | — | ไล่เศษชิ้นใหญ่ | ไม่ได้กำจัดคราบจุลินทรีย์ ใช้แรงอาจทำร้ายเหงือก |
เลือกอย่างไรให้เหมาะกับตัวเอง
- ฟันชิดกันแน่น เหงือกเต็มซอก → ไหมขัดฟัน หรือไหมขัดฟันแบบมีด้าม
- มีช่องระหว่างฟัน เหงือกร่น หรือเคยรักษาโรคปริทันต์ → แปรงซอกฟัน
- จัดฟันอยู่ → แปรงซอกฟันสำหรับใต้ลวด ร่วมกับไหมขัดฟันพร้อมที่ร้อย อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันตอนจัดฟัน
- ใส่สะพานฟันหรือรากฟันเทียม → แปรงซอกฟัน ไหมขัดฟันชนิดพิเศษสำหรับสะพานฟัน หรือเครื่องฉีดน้ำ
- มือไม่ถนัด ข้ออักเสบ หรือผู้สูงอายุ → แปรงซอกฟันด้ามยาว ไหมแบบมีด้าม หรือเครื่องฉีดน้ำ
หลายคนใช้หลายอย่างร่วมกัน เช่น แปรงซอกฟันสำหรับซอกฟันกรามที่กว้าง และไหมขัดฟันสำหรับฟันหน้าที่ชิดกัน ทันตแพทย์ช่วยแนะนำได้ว่าแต่ละซอกควรใช้อะไร
วิธีใช้ไหมขัดฟันทีละขั้น
- ดึงไหมยาวประมาณ 40–45 เซนติเมตร พันปลายทั้งสองข้างรอบนิ้วกลาง เหลือช่วงกลางประมาณ 3–5 เซนติเมตร
- ใช้นิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้จับไหมให้ตึง
- ค่อยๆ เลื่อนไหมผ่านจุดสัมผัสของฟัน ด้วยการขยับไปมาเบาๆ อย่ากระแทกลงบนเหงือก
- โอบไหมรอบฟันซี่หนึ่งเป็นรูปตัว C แล้วเลื่อนขึ้นลงตามผิวฟัน ลงไปใต้ขอบเหงือกเล็กน้อย 3–5 ครั้ง
- เปลี่ยนไปโอบฟันอีกซี่ในซอกเดียวกัน แล้วทำแบบเดียวกัน
- เลื่อนไปใช้ไหมช่วงใหม่ สำหรับซอกถัดไป
- ทำให้ครบทุกซอก รวมถึงด้านหลังของฟันซี่สุดท้าย
วิธีใช้แปรงซอกฟันทีละขั้น
- เลือกขนาดที่พอดี แปรงควรสอดเข้าซอกได้โดยรู้สึกฝืดเล็กน้อย แต่ไม่ต้องดัน ถ้าหลวมเกินไปจะทำความสะอาดได้ไม่ดี ถ้าแน่นเกินอาจทำร้ายเหงือก หลายคนต้องใช้มากกว่าหนึ่งขนาด
- ดัดแกนแปรงเล็กน้อยถ้าจำเป็น สำหรับซอกฟันกรามด้านใน แต่อย่าดัดซ้ำที่จุดเดิมบ่อย เพราะแกนลวดจะหัก
- สอดแปรงในแนวขนานกับเหงือก ใกล้ขอบเหงือก
- ขยับเข้าออก 2–3 ครั้ง
- ล้างแปรงระหว่างซอก
- ทำให้ครบทุกซอกที่ใส่ได้
- เปลี่ยนแปรงเมื่อขนแปรงบานหรือแกนงอ ส่วนใหญ่ใช้ได้ประมาณ 1–2 สัปดาห์ ขึ้นกับการใช้งาน
ควรทำเมื่อไหร่ และก่อนหรือหลังแปรงฟัน
- วันละครั้ง ก็เพียงพอสำหรับคนส่วนใหญ่ เวลาที่สะดวกที่สุดมักเป็นก่อนนอน
- ทำก่อนหรือหลังแปรงฟันก็ได้ บางการศึกษาชี้ว่าการทำความสะอาดซอกฟันก่อนแปรงฟัน ช่วยให้ฟลูออไรด์จากยาสีฟันเข้าถึงซอกฟันได้ดีขึ้น สิ่งสำคัญกว่าลำดับคือการทำทุกวัน
เลือดออกตอนเริ่มใช้ ต้องหยุดไหม
เมื่อเริ่มใช้ไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟัน หลายคนมีเลือดออกในช่วงแรก ส่วนใหญ่เป็นเพราะเหงือกอักเสบอยู่แล้ว ไม่ใช่เพราะอุปกรณ์ทำร้ายเหงือก ให้ทำต่อเบาๆ ทุกวัน เลือดมักลดลงภายใน 1–2 สัปดาห์เมื่อเหงือกหายอักเสบ ถ้ายังมีเลือดออกมากหลังจากนั้น หรือมีเหงือกบวม ฟันโยก ควรพบทันตแพทย์ อ่านเพิ่มที่ เลือดออกตอนแปรงฟัน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- กระแทกไหมลงบนเหงือก ทำให้เหงือกเป็นแผล ควรค่อยๆ เลื่อนผ่านจุดสัมผัส
- ใช้ไหมแค่ผ่านเข้าออก โดยไม่โอบรอบฟัน คราบด้านข้างฟันจึงยังอยู่
- ใช้แปรงซอกฟันขนาดใหญ่เกินแล้วดัน ทำให้เหงือกบาดเจ็บ
- ใช้ไหมช่วงเดิมทุกซอก เท่ากับย้ายคราบจากซอกหนึ่งไปอีกซอก
- ทำเฉพาะฟันหน้า ทั้งที่ซอกฟันกรามมักมีปัญหามากกว่า
- ใช้ไม้จิ้มฟันแทน ไม่ได้กำจัดคราบจุลินทรีย์
คนที่มีสถานการณ์เฉพาะ
หลังรักษาโรคปริทันต์
หลังเกลารากฟัน เหงือกที่หายอักเสบจะกระชับลง ทำให้ซอกฟันกว้างขึ้น แปรงซอกฟันมักเหมาะกว่าไหม และอาจต้องเปลี่ยนขนาดเมื่อเหงือกเปลี่ยนแปลง ทันตแพทย์จะช่วยเลือกขนาดในแต่ละนัด อ่านเพิ่มที่ เกลารากฟันคืออะไร
รากฟันเทียม
คราบสะสมรอบรากฟันเทียมทำให้เกิดการอักเสบรอบรากเทียมได้เช่นเดียวกับฟันธรรมชาติ ควรใช้แปรงซอกฟันที่แกนเคลือบพลาสติก หรือไหมขัดฟันชนิดพิเศษ และเครื่องฉีดน้ำเสริม
เด็ก
เมื่อฟันของเด็กเริ่มชิดกัน ผู้ปกครองควรช่วยใช้ไหมขัดฟันให้ โดยเฉพาะฟันกรามน้ำนม ซึ่งผุตามซอกได้ง่าย อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ
ตารางการทำความสะอาดช่องปากประจำวัน
| เวลา | สิ่งที่ทำ | ใช้เวลาประมาณ |
|---|---|---|
| เช้า | แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ | 2 นาที |
| หลังอาหารกลางวัน | บ้วนปาก หรือแปรงฟันถ้าสะดวก | 1–2 นาที |
| ก่อนนอน | ทำความสะอาดซอกฟัน แปรงฟัน ทำความสะอาดลิ้น | 4–5 นาที |
หลายคนคิดว่าการทำความสะอาดซอกฟันใช้เวลานาน แต่เมื่อฝึกจนคล่องแล้ว ส่วนใหญ่ใช้เวลาเพียง 1–2 นาที การวางอุปกรณ์ไว้ในที่มองเห็นง่าย เช่น ข้างแปรงสีฟัน หรือบนโต๊ะข้างเตียง ช่วยให้ทำเป็นนิสัยได้ง่ายขึ้น
เลือกซื้ออุปกรณ์อย่างไร
- แปรงซอกฟัน มีหลายขนาด แต่ละยี่ห้อใช้สีหรือตัวเลขบอกขนาด ถ้าไม่แน่ใจ ให้ทันตแพทย์หรือทีมช่วยลองขนาดในวันตรวจ แล้วจดยี่ห้อและขนาดที่เหมาะไว้
- ไหมขัดฟัน เลือกแบบที่ใช้ได้สะดวก แบบเทปแบนเหมาะกับซอกแน่น แบบพองตัวเหมาะกับซอกที่กว้างขึ้นเล็กน้อย
- ไหมแบบมีด้าม เหมาะสำหรับพกพาหรือคนที่เริ่มต้น
- เครื่องฉีดน้ำ เลือกรุ่นที่ปรับแรงดันได้ เริ่มจากแรงต่ำก่อน
- ที่ร้อยไหม สำหรับคนที่ใส่สะพานฟันหรือจัดฟัน
ถ้าทำความสะอาดซอกฟันทุกวันไม่ได้
ความสม่ำเสมอดีกว่าความสมบูรณ์แบบ ถ้าทำทุกวันไม่ไหว ให้เริ่มจากวันเว้นวัน หรือเริ่มจากซอกฟันกรามที่เศษอาหารติดบ่อยก่อน แล้วค่อยๆ เพิ่ม การทำบางส่วนดีกว่าไม่ทำเลย และเมื่อเห็นว่าเลือดออกลดลงและกลิ่นปากดีขึ้น หลายคนจะมีกำลังใจทำต่อ
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ใช้ไหมขัดฟันทำให้ฟันห่าง" ไหมขัดฟันบางมากและไม่ได้ทำให้ฟันห่าง ช่องที่เห็นชัดขึ้นมักเกิดจากเหงือกที่บวมยุบลงเมื่อหายอักเสบ
"แปรงฟันนานๆ แทนการใช้ไหมได้" ขนแปรงเข้าซอกฟันได้น้อย การแปรงนานขึ้นไม่ได้ทดแทนการทำความสะอาดซอกฟัน
"เครื่องฉีดน้ำใช้แทนทุกอย่างได้" เครื่องฉีดน้ำมีประโยชน์ โดยเฉพาะกับคนจัดฟันหรือใส่รากฟันเทียม แต่ควรใช้ร่วมกับการแปรงฟัน
"ไม่มีเศษอาหารติด ไม่ต้องใช้" คราบจุลินทรีย์มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แม้ไม่มีเศษอาหารติด ซอกฟันก็ยังมีคราบ
คำถามที่พบบ่อย
ไหมขัดฟันแบบเคลือบขี้ผึ้งกับไม่เคลือบต่างกันไหม ประสิทธิภาพใกล้เคียงกัน แบบเคลือบขี้ผึ้งหรือแบบเทปเลื่อนผ่านซอกแน่นได้ง่ายกว่า
แปรงซอกฟันล้างแล้วใช้ซ้ำได้ไหม ได้ ล้างให้สะอาดแล้วผึ่งให้แห้ง เปลี่ยนเมื่อขนแปรงบานหรือแกนงอ
ใช้ไหมแล้วไหมติดหรือขาดที่ซอกเดิมบ่อยๆ ผิดปกติไหม อาจมีขอบวัสดุอุดที่ไม่เรียบ หินปูน หรือฟันผุตามซอก ควรให้ทันตแพทย์ตรวจ
ใช้ไหมขัดฟันก่อนหรือหลังแปรงฟันดีกว่า ทำได้ทั้งสองแบบ สิ่งสำคัญคือทำทุกวัน หลายคนชอบทำก่อนแปรงฟันเพราะช่วยให้ยาสีฟันเข้าถึงซอกฟันได้
ใช้แปรงซอกฟันแล้วเหงือกเป็นร่อง ผิดปกติไหม อาจใช้ขนาดใหญ่เกินหรือดันแรงเกินไป ให้ลดขนาดลงหรือใช้แรงน้อยลง และให้ทันตแพทย์ตรวจขนาดที่เหมาะสม
คนท้องใช้ไหมขัดฟันได้ไหม ใช้ได้และควรใช้ เพราะเหงือกอักเสบง่ายช่วงตั้งครรภ์ อ่านเพิ่มที่ โรคเหงือกกับเบาหวาน ตั้งครรภ์ และโรคหัวใจ
ใช้ไหมขัดฟันแบบมีด้ามซ้ำได้ไหม ควรใช้ครั้งเดียว หรือล้างระหว่างซอกฟัน ไหมที่ใช้ซ้ำหลายวันจะสกปรกและเส้นไหมเปื่อย
ต้องใช้ทุกซอก หรือเฉพาะซอกที่มีเศษอาหารติด ควรทำทุกซอก เพราะคราบจุลินทรีย์อยู่ทุกซอก แม้มองไม่เห็นเศษอาหาร
ซอกฟันกว้างมาก ใช้ไหมแล้วไม่สะอาด ทำอย่างไร เปลี่ยนไปใช้แปรงซอกฟันขนาดที่ใหญ่ขึ้น ซึ่งสัมผัสผิวฟันได้มากกว่าเส้นไหม
ปรึกษาเรื่องการทำความสะอาดซอกฟันที่ Dental Vista
ทันตแพทย์และทีมจะช่วยเลือกอุปกรณ์และขนาดแปรงซอกฟันที่เหมาะกับคุณ และสอนวิธีใช้ในวันขูดหินปูน ขูดหินปูนและขัดฟัน 900–1,500 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าขูดหินปูน รักษาโรคเหงือก
อ้างอิง
- Worthington HV, MacDonald L, Poklepovic Pericic T, et al. Home use of interdental cleaning devices, in addition to toothbrushing, for preventing and controlling periodontal diseases and dental caries. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;(4):CD012018. Cochrane Library
- Sanz M, Herrera D, Kebschull M, et al. Treatment of stage I–III periodontitis—The EFP S3 level clinical practice guideline. Journal of Clinical Periodontology. 2020;47(Suppl 22):4–60. UCL Discovery
