การแปรงฟันด้วย ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ เป็นวิธีป้องกันฟันผุที่ได้ผลและมีหลักฐานรองรับมากที่สุด ทั้งในเด็กและผู้ใหญ่ งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2019 พบว่ายาสีฟันที่มีฟลูออไรด์ตั้งแต่ประมาณ 1,000 ppm ขึ้นไปลดฟันผุได้ชัดเจนเมื่อเทียบกับยาสีฟันที่ไม่มีฟลูออไรด์ [1]
ปัญหาที่พบบ่อยในเด็กไทยไม่ได้อยู่ที่การไม่แปรงฟัน แต่อยู่ที่ ให้เด็กแปรงเองเร็วเกินไป ใช้ยาสีฟันเด็กที่ไม่มีฟลูออไรด์ หรือแปรงไม่ทั่วถึงฟันกรามด้านใน เด็กเล็กยังใช้มือได้ไม่คล่องพอจะแปรงฟันให้สะอาด ผู้ปกครองจึงต้องเป็นผู้แปรงให้หรือแปรงซ้ำ จนกว่าเด็กจะทำได้ดีด้วยตัวเอง บทความนี้อธิบายวิธีแปรงฟันให้ลูกตามวัย ปริมาณยาสีฟัน และเคล็ดลับสำหรับเด็กที่ไม่ยอมแปรง
เริ่มเมื่อไหร่
- ก่อนฟันขึ้น เช็ดเหงือกด้วยผ้าสะอาดชุบน้ำต้มสุก หลังกินนม วันละ 1–2 ครั้ง ช่วยให้เด็กคุ้นกับการทำความสะอาดในปาก
- เมื่อฟันซี่แรกขึ้น เริ่มแปรงฟันด้วยแปรงสีฟันสำหรับเด็กเล็กขนนุ่ม และยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ในปริมาณน้อย วันละ 2 ครั้ง
- ก่อนนอนสำคัญที่สุด เพราะตอนนอนน้ำลายไหลน้อย ฟันได้รับการปกป้องจากน้ำลายน้อยลง
ฟันซี่แรกของเด็กส่วนใหญ่ขึ้นประมาณ 6 เดือน อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมขึ้น
ยาสีฟันฟลูออไรด์ ใช้เท่าไหร่
ความเข้มข้นที่ใช้กันทั่วไปในเด็กไทยคือ ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ 1,000 ppm สิ่งที่ปรับตามอายุคือ ปริมาณ เพราะเด็กเล็กยังบ้วนไม่เป็นและมักกลืนยาสีฟันบางส่วน
| อายุ | ปริมาณยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ 1,000 ppm | ผู้แปรง |
|---|---|---|
| ฟันซี่แรก ถึงต่ำกว่า 3 ปี | แตะขนแปรงพอเปียก ประมาณเมล็ดข้าวสาร | ผู้ปกครองแปรงให้ และเช็ดฟองออก |
| 3–6 ปี | เท่าความกว้างของแปรง | ผู้ปกครองแปรงให้หรือแปรงซ้ำ ฝึกให้บ้วน |
| 6 ปีขึ้นไป | เท่าความยาวของแปรง ใช้ความเข้มข้น 1,000–1,500 ppm ได้ | เด็กแปรงเอง ผู้ปกครองตรวจหรือแปรงซ้ำจนแปรงได้ดี |
บทความของงานทันตกรรม โรงพยาบาลศิริราช แนะนำว่าเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปีควรใช้ยาสีฟันปริมาณแค่แตะขนแปรงพอเปียก และเช็ดฟองออกขณะแปรง เด็กอายุต่ำกว่า 6 ปีใช้ปริมาณเท่าความกว้างของแปรง และเด็กตั้งแต่ 6 ปีขึ้นไปใช้เท่าความยาวของแปรง หลังแปรงให้บ้วนน้ำแต่น้อย และไม่ดื่มน้ำตามอย่างน้อย 30 นาที [2] ทันตแพทย์อาจปรับคำแนะนำให้เหมาะกับความเสี่ยงฟันผุของเด็กแต่ละคน
ทำไมต้องจำกัดปริมาณ
ฟลูออไรด์ปริมาณที่เหมาะสมช่วยป้องกันฟันผุ แต่ถ้าเด็กเล็กกลืนฟลูออไรด์ปริมาณมากต่อเนื่องเป็นเวลานานในช่วงที่ฟันแท้กำลังสร้าง อาจเกิดฟันตกกระ ซึ่งเป็นจุดหรือเส้นสีขาวขุ่นบนฟันแท้ การใช้ปริมาณน้อยตามอายุจึงได้ประโยชน์จากฟลูออไรด์โดยลดความเสี่ยงนี้ [1]
อ่านฉลากยาสีฟัน
- หาคำว่า ฟลูออไรด์ หรือ Fluoride และตัวเลข ppm บนหลอด
- ยาสีฟันเด็กบางยี่ห้อไม่มีฟลูออไรด์ หรือมีความเข้มข้นต่ำ ซึ่งป้องกันฟันผุได้น้อยกว่า
- รสผลไม้หวานไม่ได้หมายความว่ามีน้ำตาล แต่อาจทำให้เด็กอยากกลืน ผู้ปกครองต้องดูแลปริมาณ
ท่าแปรงฟันให้เด็กเล็ก
ท่านั่ง
- ท่านั่งตัก ให้เด็กนอนหงายบนตัก ศีรษะอยู่บนตักผู้ปกครอง ผู้ปกครองมองเห็นฟันได้จากด้านบน เหมาะกับเด็กเล็ก
- ท่าเข่าชนเข่า ผู้ปกครองสองคนนั่งหันหน้าเข้าหากัน เด็กนอนพาดตักทั้งสองคน คนหนึ่งจับมือเด็ก อีกคนแปรง เหมาะกับเด็กที่ดิ้น
- ท่ายืนด้านหลัง สำหรับเด็กโต ให้เด็กยืนหน้ากระจก ผู้ปกครองยืนด้านหลัง ประคองศีรษะเด็กพิงตัว
วิธีแปรง
- ใช้นิ้วดึงริมฝีปากขึ้นเบาๆ ให้เห็นฟันและขอบเหงือก
- วางแปรงที่ขอบเหงือก ขยับสั้นๆ เบาๆ ทีละ 2–3 ซี่
- แปรงให้ครบทุกด้าน ด้านนอก ด้านใน และด้านบดเคี้ยว
- ให้ความสำคัญกับ ฟันหน้าบนด้านนอก ซึ่งเป็นจุดที่ฟันผุบ่อยในเด็กที่หลับคาขวดนม และ ฟันกรามด้านบดเคี้ยว
- ใช้เวลาประมาณ 2 นาที
- เด็กเล็กที่ยังบ้วนไม่เป็น ใช้ผ้าสะอาดเช็ดฟองออก ไม่ต้องให้กลั้วน้ำ
- เด็กที่บ้วนได้ ให้บ้วนฟองออก ไม่ต้องกลั้วน้ำตามหลายครั้ง เพื่อให้ฟลูออไรด์ค้างบนผิวฟัน [1]
เลือกแปรงสีฟัน
- ขนนุ่ม ปลายมน
- หัวแปรงเล็กพอดีกับปากเด็ก
- ด้ามจับถนัดมือผู้ปกครอง
- เปลี่ยนเมื่อขนแปรงบาน ประมาณทุก 3 เดือน หรือเร็วกว่าถ้าเด็กกัดแปรง
- แปรงไฟฟ้าสำหรับเด็กใช้ได้ ถ้าเด็กชอบและผู้ปกครองยังช่วยแปรงให้ทั่ว
ผู้ปกครองต้องช่วยแปรงถึงอายุเท่าไหร่
เด็กส่วนใหญ่ต้องให้ผู้ปกครองช่วยแปรงหรือแปรงซ้ำจนถึงประมาณ 7–8 ขวบ หรือจนกว่าจะเขียนหนังสือหรือผูกเชือกรองเท้าได้คล่อง ซึ่งบอกว่ามือมีความคล่องพอ หลังจากนั้นผู้ปกครองยังควรตรวจเป็นระยะ โดยเฉพาะก่อนนอน
วิธีที่หลายครอบครัวใช้คือ ให้เด็กแปรงเองก่อนเพื่อฝึก แล้วผู้ปกครองแปรงซ้ำให้ทั่ว โดยเฉพาะตอนก่อนนอน
ไหมขัดฟันสำหรับเด็ก
เมื่อฟันกรามน้ำนมขึ้นชิดกัน ประมาณ 2–3 ขวบ เศษอาหารจะติดซอกฟันกรามได้ และฟันผุด้านข้างระหว่างฟันกรามน้ำนมพบบ่อย ผู้ปกครองใช้ไหมขัดฟันแบบมีด้ามจับทำความสะอาดซอกฟันกรามให้ลูกวันละครั้ง ก่อนนอนเป็นเวลาที่เหมาะ อ่านเทคนิคที่ ไหมขัดฟันกับแปรงซอกฟัน
เมื่อลูกไม่ยอมแปรงฟัน
- ทำเป็นกิจวัตร แปรงเวลาเดิมทุกวัน เช่น หลังอาบน้ำก่อนนอน
- ให้เลือก ให้ลูกเลือกแปรงสีหรือลายที่ชอบ เลือกว่าจะแปรงในห้องน้ำหรือบนเตียง แต่ไม่ให้เลือกว่าจะแปรงหรือไม่แปรง
- ทำให้สนุก ร้องเพลงยาว 2 นาที นับฟัน เล่าเรื่องการไล่เชื้อโรค
- แปรงให้ดูเป็นตัวอย่าง แปรงฟันพร้อมกันทั้งครอบครัว
- ใช้ตารางสติกเกอร์ ชมเมื่อแปรงครบ
- อย่ายอมแพ้ในคืนที่ร้องไห้ ใช้ท่าเข่าชนเข่า แปรงให้เร็วและนุ่มนวล การไม่แปรงเพราะเด็กร้องไห้ทำให้เด็กเรียนรู้ว่าร้องไห้แล้วไม่ต้องแปรง
- ไม่ใช้การแปรงฟันเป็นการลงโทษ
นิสัยอื่นที่ช่วยป้องกันฟันผุ
- ไม่ให้หลับคาขวดนม และเลิกขวดนมเมื่ออายุประมาณ 1 ขวบครึ่ง
- ไม่ใส่น้ำหวาน น้ำผลไม้ หรือนมเปรี้ยวในขวด
- จำกัดขนมหวานระหว่างมื้อ ให้กินพร้อมมื้ออาหาร
- ดื่มน้ำเปล่าเป็นหลัก
- พาไปตรวจฟันตามนัด อ่านเพิ่มที่ พาลูกไปหาหมอฟันครั้งแรก
อ่านสาเหตุของฟันน้ำนมผุที่ ฟันน้ำนมผุ
แปรงฟันเด็กที่ใส่เครื่องมือหรือมีความต้องการพิเศษ
- เด็กที่ใส่เครื่องมือกันฟันล้มหรือเครื่องมือจัดฟัน ต้องแปรงรอบปลอกและลวดให้สะอาดเป็นพิเศษ แปรงซอกฟันขนาดเล็กช่วยได้ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมถอนก่อนกำหนด และ แปรงฟันตอนจัดฟัน
- เด็กที่ไวต่อการสัมผัสในปาก เริ่มจากแปรงช่วงสั้นๆ ใช้ยาสีฟันรสอ่อน หรือแปรงขนนุ่มพิเศษ แล้วค่อยๆ เพิ่มเวลา
- เด็กที่ยังนั่งนิ่งไม่ได้ ใช้ท่าเข่าชนเข่ากับผู้ใหญ่สองคน ทำให้เร็วและนุ่มนวล
- เด็กที่กลืนลำบาก ใช้ยาสีฟันปริมาณน้อยมาก และเช็ดฟองออก ปรึกษาทันตแพทย์เรื่องวิธีที่เหมาะ
ตรวจดูฟันลูกด้วยตัวเองเดือนละครั้ง
หลังแปรงฟันตอนกลางคืน ใช้ไฟฉายจากโทรศัพท์ส่องดูฟันลูกเดือนละครั้ง สิ่งที่ควรสังเกต
- จุดหรือแถบสีขาวขุ่นทึบที่ขอบเหงือก โดยเฉพาะฟันหน้าบน เป็นฟันผุระยะแรกที่ยังย้อนกลับได้
- จุดสีน้ำตาลหรือดำ บนฟันกรามหรือระหว่างฟัน
- รูหรือรอยแตก
- เหงือกบวมแดง หรือตุ่มหนอง
- เศษอาหารติดซอกฟันเป็นประจำที่จุดเดิม อาจมีรูผุด้านข้าง
ถ้าเห็นสิ่งผิดปกติ ไม่ต้องรอถึงนัด ให้พาไปตรวจ ฟันผุในฟันน้ำนมลุกลามเร็ว การพบเร็วทำให้รักษาง่าย อ่านเพิ่มที่ ฟันผุมีกี่ระยะ
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"เด็กเล็กไม่ควรใช้ยาสีฟันฟลูออไรด์" เด็กใช้ได้ตั้งแต่ฟันซี่แรกขึ้น ในปริมาณที่เหมาะกับอายุ [1] [2]
"ยาสีฟันเด็กไม่มีฟลูออไรด์ปลอดภัยกว่า" ป้องกันฟันผุได้น้อยกว่า ความปลอดภัยมาจากการใช้ปริมาณที่เหมาะสม
"เด็กแปรงเองได้แล้วตั้งแต่ 3–4 ขวบ" เด็กวัยนี้ยังแปรงไม่ทั่วถึง ผู้ปกครองต้องแปรงซ้ำ
"ฟันน้ำนมเดี๋ยวก็หลุด แปรงไม่ละเอียดก็ได้" ฟันน้ำนมผุทำให้ปวดและติดเชื้อ และฟันกรามน้ำนมบางซี่อยู่จนเด็กอายุ 10–12 ปี
"แปรงแรงๆ จะสะอาดกว่า" แปรงเบาๆ ให้ทั่วถึงได้ผลกว่า และไม่ทำให้เหงือกเจ็บ
คำถามที่พบบ่อย
ลูกกลืนยาสีฟันทุกครั้ง อันตรายไหม ถ้าใช้ปริมาณตามอายุ การกลืนปริมาณเล็กน้อยไม่เป็นอันตราย แต่ไม่ควรให้กินยาสีฟันจากหลอด และควรเก็บยาสีฟันให้พ้นมือเด็ก
ต้องแปรงหลังดื่มนมตอนกลางคืนไหม ถ้าเด็กตื่นมากินนมกลางดึกหลังมีฟันแล้ว ควรเช็ดฟันหรือให้ดื่มน้ำตาม และค่อยๆ ลดนมมื้อดึกตามคำแนะนำของแพทย์
น้ำยาบ้วนปากใช้กับเด็กได้ไหม น้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์แนะนำให้ใช้ในเด็กอายุ 6 ปีขึ้นไปที่ควบคุมการกลืนและบ้วนทิ้งได้ และมีความเสี่ยงฟันผุสูง [2] เด็กเล็กยังบ้วนไม่เป็นและมักกลืน จึงไม่แนะนำ
ฟันลูกมีคราบเขียวหรือดำ แปรงไม่ออก อาจเป็นคราบสีจากแบคทีเรียหรือธาตุเหล็กในอาหารเสริม ไม่ใช่ฟันผุเสมอไป ให้ทันตแพทย์ตรวจและขัดออก
ใช้ยาสีฟันผู้ใหญ่กับลูกได้ไหม ยาสีฟันผู้ใหญ่ส่วนใหญ่มีฟลูออไรด์ 1,000–1,500 ppm สำหรับเด็กเล็กต้องใช้ปริมาณน้อยตามอายุ รสเผ็ดของยาสีฟันผู้ใหญ่อาจทำให้เด็กไม่ชอบ
แปรงฟันตอนอาบน้ำได้ไหม ได้ ถ้าสะดวกกับครอบครัว สิ่งสำคัญคือแปรงทั่วทุกซี่ ใช้ยาสีฟันปริมาณเหมาะกับอายุ และแปรงก่อนนอนโดยไม่กินอะไรอีกหลังแปรง
เด็กกัดแปรงสีฟันบ่อย ทำอย่างไร พบได้ในเด็กเล็ก ให้ลูกถือแปรงอีกอันไว้กัดเล่น ขณะที่ผู้ปกครองแปรงด้วยอีกอัน และเปลี่ยนแปรงเมื่อขนแปรงบาน
ยาสีฟันเด็กราคาแพงดีกว่าไหม ราคาไม่สำคัญเท่าการมีฟลูออไรด์ความเข้มข้นที่เหมาะ และใช้ปริมาณถูกต้อง ดูที่ฉลากว่ามีฟลูออไรด์และระบุ ppm
ตรวจฟันและสอนแปรงฟันที่ Dental Vista
ทันตแพทย์ด้านทันตกรรมสำหรับเด็กตรวจฟัน สาธิตการแปรงฟันให้ผู้ปกครอง และแนะนำยาสีฟันที่เหมาะกับลูก ทาฟลูออไรด์ เคลือบหลุมร่องฟัน 600 บาทต่อซี่ ดูรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก
อ้างอิง
- Walsh T, Worthington HV, Glenny AM, Marinho VCC, Jeroncic A. Fluoride toothpastes of different concentrations for preventing dental caries. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;(3):CD007868. Cochrane Library
- นราวัลลภ์ เชี่ยววิทย์. ฟลูออไรด์. งานทันตกรรม โรงพยาบาลศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. ศิริราช
