ฟันน้ำนมซี่แรกของเด็กส่วนใหญ่ เริ่มหลุดตอนอายุ 6–7 ขวบ โดยมักเป็นฟันหน้าล่างซี่กลาง แล้วทยอยหลุดจนครบประมาณ อายุ 12 ขวบ เด็กแต่ละคนเร็วหรือช้าต่างกันได้ประมาณ 1 ปี ซึ่งยังถือว่าปกติ ลำดับการหลุดสำคัญกว่าอายุที่หลุด
ฟันน้ำนมหลุดเพราะอะไร
ฟันแท้ที่สร้างอยู่ใต้ฟันน้ำนมจะค่อยๆ เคลื่อนขึ้นมา และทำให้รากฟันน้ำนมละลายไปทีละน้อย เมื่อรากเหลือน้อย ฟันน้ำนมจะโยกและหลุดเอง ฟันที่หลุดจึงมักไม่มีราก หรือเหลือรากสั้นๆ
ลำดับฟันน้ำนมหลุดและฟันแท้ขึ้น
อายุที่ฟันน้ำนมแต่ละซี่หลุด และฟันกรามแท้ซี่แรกขึ้น
| ฟัน | ฟันน้ำนมหลุดประมาณ | ฟันแท้ขึ้นประมาณ |
|---|---|---|
| ฟันหน้าซี่กลาง (ล่าง แล้วบน) | 6–7 ปี | 6–8 ปี |
| ฟันหน้าซี่ข้าง | 7–8 ปี | 7–9 ปี |
| ฟันกรามน้ำนมซี่แรก | 9–11 ปี | 10–12 ปี (เป็นฟันกรามน้อยซี่แรก) |
| ฟันเขี้ยว | 9–12 ปี | 9–12 ปี |
| ฟันกรามน้ำนมซี่ที่สอง | 10–12 ปี | 11–12 ปี (เป็นฟันกรามน้อยซี่ที่สอง) |
นอกจากนี้ยังมี ฟันกรามแท้ซี่แรก ที่ขึ้นตอนประมาณ 6 ขวบ ด้านหลังฟันกรามน้ำนม โดยไม่มีฟันน้ำนมหลุดก่อน ผู้ปกครองหลายคนไม่รู้ว่าซี่นี้เป็นฟันแท้ จึงไม่ได้ดูแลเป็นพิเศษ ทั้งที่เป็นฟันที่ผุบ่อยที่สุดซี่หนึ่ง ฟันซี่นี้ควร เคลือบหลุมร่องฟัน เมื่อขึ้นเต็มซี่
ส่วนฟันกรามแท้ซี่ที่สองขึ้นประมาณ 12 ปี และฟันกรามซี่ที่สาม (ฟันคุด) ขึ้นช่วง 17–25 ปี
ตอนฟันโยก ทำอย่างไรดี
- ปล่อยให้หลุดเอง เด็กโยกฟันเองด้วยลิ้นหรือนิ้วที่สะอาดได้ แต่ไม่ควรดึงฟันที่ยังแน่นอยู่
- ฟันโยกมาก ห้อยติดเหงือกนิดเดียว ใช้ผ้าก๊อซสะอาดจับแล้วบิดออกเบาๆ ได้ ถ้าเด็กเจ็บหรือกลัว ให้ทันตแพทย์ถอนให้
- หลังฟันหลุด ให้กัดผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาดสัก 10–15 นาที เลือดจะหยุดเอง
- แปรงฟันตามปกติ รวมทั้งบริเวณที่ฟันกำลังโยก
- เลี่ยงการดึงด้วยเชือกหรือวิธีกระตุก อาจทำให้เหงือกฉีกหรือรากหักค้าง
อาการที่ปกติ
- ฟันแท้ขึ้นมาดูใหญ่และเหลืองกว่าฟันน้ำนม เพราะฟันแท้มีสีเข้มกว่าธรรมชาติ
- ขอบฟันหน้าแท้ที่เพิ่งขึ้นเป็นหยักๆ จะค่อยๆ สึกเรียบเอง
- ฟันหน้าแท้ขึ้นมาห่างหรือเกเล็กน้อยในช่วงแรก ซึ่งมักชิดกันขึ้นเมื่อฟันเขี้ยวขึ้น
- เหงือกตรงที่ฟันกำลังขึ้นนูนหรือคันเล็กน้อย
สัญญาณที่ควรพาลูกไปพบทันตแพทย์
- ฟันแท้ขึ้นซ้อนหลังฟันน้ำนม และฟันน้ำนมยังไม่โยกเลยหลังผ่านไป 2–3 เดือน (พบบ่อยที่ฟันหน้าล่าง)
- ฟันน้ำนมหลุดเร็วกว่ากำหนดมาก เช่น ก่อน 4 ขวบ โดยไม่ได้มีอุบัติเหตุ
- ฟันแท้ยังไม่ขึ้นนานเกิน 6 เดือน หลังฟันน้ำนมหลุด
- ฟันน้ำนมยังไม่หลุดเลยเมื่ออายุ 8 ขวบ
- ฟันน้ำนมผุมาก ต้องถอนก่อนเวลา ควรใส่เครื่องมือกันฟันล้ม เพื่อรักษาที่ให้ฟันแท้
- ฟันแท้ขึ้นมามีรอยด่าง สีน้ำตาลหรือเหลือง หรือมีลักษณะผิดรูป
- ล้มฟันกระแทก ฟันโยก หัก หรือหลุดจากอุบัติเหตุ
ถ้าฟันแท้หลุดจากอุบัติเหตุ ให้จับที่ตัวฟัน ไม่จับราก ใส่กลับเข้าเบ้าทันทีถ้าทำได้ ถ้าไม่ได้ให้แช่ในนมหรือน้ำเกลือ แล้วรีบไปพบทันตแพทย์ทันที อ่านวิธีละเอียดที่ ฟันลูกกระแทก หัก หรือหลุด
ฟันน้ำนมยังสำคัญแม้จะหลุด
ฟันน้ำนมช่วยให้เด็กเคี้ยวอาหารได้ดี พูดชัด และเป็นตัวกันที่ให้ฟันแท้ขึ้นถูกตำแหน่ง ฟันกรามน้ำนมซี่ที่สองต้องอยู่ในปากจนเกือบ 12 ขวบ ถ้าผุจนต้องถอนก่อนเวลา ฟันซี่ข้างเคียงจะล้มเข้ามา และฟันแท้อาจไม่มีที่ขึ้น อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ ต้องอุดไหม
ช่วงฟันชุดผสม ต้องดูแลอะไรเป็นพิเศษ
ช่วง 6–12 ปี ในปากมีทั้งฟันน้ำนมและฟันแท้ ฟันขึ้นไม่เท่ากัน ทำความสะอาดยาก
- ผู้ปกครองช่วยแปรงหรือตรวจความสะอาดจนเด็กแปรงได้ดีเอง ราว 7–8 ขวบ
- ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ 1,000–1,500 ppm อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันลูกอย่างไร
- แปรงฟันกรามแท้ซี่แรกให้ถึง เพราะอยู่ลึกและเพิ่งขึ้น
- เคลือบหลุมร่องฟันกรามแท้ อ่านเพิ่มที่ เคลือบหลุมร่องฟันและทาฟลูออไรด์
- พามาตรวจฟันทุก 6 เดือน ทันตแพทย์จะดูลำดับการหลุดและการขึ้นของฟัน และดูว่าต้องตรวจการสบฟันเพื่อวางแผนจัดฟันไหม อ่านเพิ่มที่ จัดฟันอายุเท่าไหร่ดี
ฟันแท้ขึ้นตามลำดับอย่างไร
ตำราทันตกรรมจัดฟันของ Proffit อธิบายว่าลำดับการขึ้นที่พบบ่อยที่สุด คือ ฟันหน้าซี่กลางล่าง ตามมาใกล้ๆ ด้วยฟันกรามแท้ซี่แรกล่างและบน ซึ่งขึ้นใกล้เคียงกันมาก ฟันกรามแท้อาจขึ้นก่อนฟันหน้าล่างเล็กน้อยหรือหลังก็ได้ ถือว่าปกติ [1] ปีต่อมาฟันหน้าซี่กลางบนและฟันหน้าซี่ข้างล่างจะขึ้น และราว 8 ขวบฟันหน้าซี่ข้างบนขึ้น
หลังจากฟันหน้าซี่ข้างบนขึ้นแล้ว จะมีช่วงเว้นประมาณ 2–3 ปีที่ไม่มีฟันแท้ขึ้นเพิ่ม [1] ผู้ปกครองหลายคนกังวลว่าทำไมฟันไม่ขึ้นต่อ ความจริงคือช่วงนี้ฟันเขี้ยวและฟันกรามน้อยกำลังสร้างรากอยู่ใต้เหงือก และรากของฟันน้ำนมด้านบนกำลังค่อยๆ ละลาย จากนั้นราว 10–12 ปี ฟันเขี้ยวและฟันกรามน้อยจะทยอยขึ้น
ฟันแท้ขึ้นซ้อนหลังฟันน้ำนม
ภาพที่ผู้ปกครองตกใจบ่อยคือ ฟันหน้าแท้ล่างโผล่ขึ้นมาด้านในของฟันน้ำนม ทำให้ดูเหมือนมีฟันสองแถว ภาวะนี้พบบ่อยและส่วนใหญ่ไม่อันตราย เพราะหน่อฟันหน้าแท้ล่างอยู่ทางด้านลิ้นของรากฟันน้ำนมอยู่แล้ว
- ถ้าฟันน้ำนมโยกแล้ว มักหลุดเองในไม่กี่สัปดาห์ และลิ้นจะค่อยๆ ดันฟันแท้มาอยู่ในแนว
- ถ้าฟันน้ำนมยังแน่น ไม่โยกเลยหลังฟันแท้ขึ้นมาแล้ว 2–3 เดือน ควรให้ทันตแพทย์ถอนฟันน้ำนม
ฟันแท้ไม่มีมาแต่กำเนิด
เด็กบางคนไม่มีหน่อฟันแท้บางซี่มาตั้งแต่เกิด พบบ่อยที่ฟันกรามน้อยซี่ที่สอง และฟันหน้าซี่ข้างบน ฟันน้ำนมซี่นั้นจะไม่โยกและไม่หลุดตามเวลา บางซี่อยู่ได้จนถึงวัยผู้ใหญ่ ทันตแพทย์ตรวจพบได้จากเอกซเรย์ และจะวางแผนว่าเก็บฟันน้ำนมไว้ให้นานที่สุด หรือวางแผนร่วมกับการจัดฟันหรือการใส่ฟันทดแทนในอนาคต
ฟันเกินและฟันฝัง
ในทางกลับกัน เด็กบางคนมีฟันเกิน ซึ่งพบบ่อยที่ระหว่างฟันหน้าซี่กลางบน ฟันเกินอาจขวางไม่ให้ฟันหน้าแท้ขึ้น ทำให้ฟันหน้าซี่หนึ่งขึ้นช้ากว่าอีกซี่มาก หรือมีช่องห่างกลางฟันหน้า ถ้าฟันหน้าแท้ซี่หนึ่งขึ้นแล้วแต่อีกซี่ยังไม่ขึ้นนานเกิน 6 เดือน ควรให้ทันตแพทย์ตรวจและเอกซเรย์
เมื่อไหร่ควรเอกซเรย์ทั้งปาก
ทันตแพทย์อาจแนะนำเอกซเรย์ทั้งปากในช่วงฟันชุดผสม เพื่อดู
- หน่อฟันแท้ครบหรือไม่
- ตำแหน่งและทิศทางของฟันที่ยังไม่ขึ้น โดยเฉพาะฟันเขี้ยวบน ซึ่งบางครั้งขึ้นผิดทาง
- ฟันเกินหรือฟันฝัง
- ช่องว่างพอสำหรับฟันแท้หรือไม่
การพบปัญหาตั้งแต่ช่วงนี้ทำให้แก้ไขได้ง่ายกว่ารอจนฟันแท้ขึ้นครบ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมถอนก่อนกำหนด
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ฟันน้ำนมหลุดเร็วแปลว่าเด็กฉลาดหรือโตเร็ว" อายุที่ฟันหลุดเป็นความแตกต่างตามธรรมชาติ ไม่บอกถึงสติปัญญา
"ฟันน้ำนมใกล้หลุดแล้ว ผุก็ไม่ต้องรักษา" ขึ้นกับว่าใกล้หลุดแค่ไหน ฟันกรามน้ำนมบางซี่ยังอยู่อีกหลายปี ถ้าผุและปวด ต้องรักษาหรือถอนอย่างเหมาะสม
"ต้องดึงฟันโยกออกให้เร็วที่สุด" ปล่อยให้หลุดเองเมื่อพร้อม การดึงฟันที่ยังแน่นทำให้เจ็บและเลือดออกมาก
"ฟันแท้ที่ขึ้นมาเหลืองแปลว่าแปรงไม่สะอาด" ฟันแท้มีสีเข้มกว่าฟันน้ำนมตามธรรมชาติ เมื่อเทียบกันจึงดูเหลืองกว่า
คำถามที่พบบ่อย
ฟันน้ำนมหลุดช้ากว่าเพื่อน ผิดปกติไหม ช้ากว่าเพื่อนไม่กี่เดือนถึง 1 ปี มักยังปกติ ถ้าช้ามากหรือไม่แน่ใจ ทันตแพทย์ดูจากเอกซเรย์ได้ว่าฟันแท้อยู่ในตำแหน่งปกติไหม
ลูกกลืนฟันที่หลุดลงไป อันตรายไหม ฟันน้ำนมที่หลุดมีขนาดเล็ก ส่วนใหญ่ผ่านออกมาเองโดยไม่มีอันตราย ถ้าเด็กไอ หายใจลำบาก หรือเจ็บ ให้พบแพทย์
ฟันหน้าแท้ขึ้นมาห่าง ต้องจัดฟันไหม ช่วงแรกมักห่างเป็นเรื่องปกติ จะชิดขึ้นเมื่อฟันเขี้ยวแท้ขึ้น ทันตแพทย์จะช่วยดูว่าต้องติดตามหรือรักษา
ถอนฟันน้ำนมให้ลูกที่คลินิกเจ็บไหม ทันตแพทย์จะทายาชาก่อน และฉีดยาชาถ้าจำเป็น ฟันน้ำนมที่โยกมากถอนได้เร็วมาก
ฟันกรามแท้ซี่แรกขึ้นแล้วเจ็บเหงือก ทำอย่างไร เหงือกที่คลุมฟันกรามที่กำลังขึ้นอาจระคายเคืองหรือมีเศษอาหารติด แปรงเบาๆ ให้สะอาด บ้วนน้ำเกลืออุ่น ถ้าบวมมาก มีหนอง หรือมีไข้ ควรพาไปตรวจ
ฟันแท้ขึ้นมาแล้วมีจุดขาวหรือเหลือง เป็นเพราะอะไร อาจเกิดจากการสร้างเคลือบฟันที่ผิดปกติ ฟันน้ำนมที่เคยติดเชื้อหรือกระแทก หรือได้รับฟลูออไรด์มากเกินในวัยเด็ก ทันตแพทย์จะตรวจและแนะนำการดูแล เพราะบางชนิดผุง่ายกว่าปกติ
ฟันน้ำนมโยกนานหลายเดือนแต่ไม่หลุด ควรทำอย่างไร ถ้าโยกเล็กน้อยนานหลายเดือน หรือฟันแท้ขึ้นมาข้างๆ แล้ว ควรให้ทันตแพทย์ตรวจ อาจต้องถอนเพื่อให้ฟันแท้ขึ้นในตำแหน่งที่ถูกต้อง
เด็กอายุ 6 ขวบยังไม่มีฟันโยกเลย ต้องกังวลไหม ยังไม่ต้องกังวล เด็กหลายคนเริ่มโยกตอน 7 ขวบ ถ้าอายุ 8 ขวบแล้วยังไม่มีฟันหลุดเลย ควรให้ทันตแพทย์ตรวจและเอกซเรย์
ฟันหน้าบนแท้ขึ้นมาห่างกันกลางฟัน ต้องแก้ไหม ช่วงอายุ 7–9 ปี ฟันหน้าบนห่างกันเล็กน้อยเป็นเรื่องปกติ มักชิดขึ้นเมื่อฟันหน้าซี่ข้างและฟันเขี้ยวขึ้น ถ้าห่างมาก หรือสงสัยฟันเกิน ทันตแพทย์จะเอกซเรย์ดู
ฟันหลุดแล้วเลือดไหลไม่หยุด ทำอย่างไร ให้กัดผ้าก๊อซสะอาดแน่นๆ 15–20 นาที ถ้ายังไม่หยุด หรือเด็กมีโรคเลือด ควรพาไปพบทันตแพทย์หรือแพทย์
เก็บฟันน้ำนมที่หลุดไว้ได้ไหม ได้ ล้างให้สะอาด ปล่อยให้แห้ง แล้วเก็บในกล่องเล็กๆ เป็นของที่ระลึก
ฟันน้ำนมหลุดแล้วฟันแท้ขึ้นมาเบี้ยว ต้องทำอย่างไร ช่วงแรกฟันแท้มักยังไม่อยู่ในแนว และค่อยๆ เข้าที่เมื่อฟันข้างเคียงขึ้น ถ้าเบี้ยวมากหรือสบไขว้ ควรปรึกษาทันตแพทย์เรื่องการจัดฟันช่วงเหมาะสม
ทำฟันเด็กที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ที่มีประกาศนียบัตรด้านทันตกรรมเด็ก ดูแลตั้งแต่ฟันซี่แรก เคลือบหลุมร่องฟันซี่ละ 600 บาท และเครื่องมือกันฟันล้ม 3,500–4,000 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก
อ้างอิง
- Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 3 Early Stages of Development
