ฟันน้ำนมขึ้นตอนกี่เดือน อาการฟันขึ้นมีอะไรบ้าง และช่วยลูกอย่างไรให้สบายขึ้น

ฟันน้ำนมซี่แรกของเด็กส่วนใหญ่ ขึ้นประมาณอายุ 6 เดือน มักเป็นฟันหน้าล่างซี่กลาง แล้วทยอยขึ้นจนครบ 20 ซี่ ประมาณอายุ 2 ปีครึ่งถึง 3 ปี เด็กบางคนฟันซี่แรกขึ้นเร็วตั้งแต่ 3–4 เดือน บางคนช้าถึงหลังขวบปีแรก ซึ่งส่วนใหญ่ยังเป็นความแตกต่างตามธรรมชาติ

ช่วงฟันขึ้นเป็นช่วงที่ผู้ปกครองหลายคนกังวล เพราะลูกงอแง น้ำลายไหล และชอบกัดของ บางครั้งมีไข้หรือท้องเสียพร้อมกัน ทำให้สงสัยว่าเป็นเพราะฟันขึ้นหรือเปล่า บทความนี้อธิบายลำดับการขึ้นของฟันน้ำนม อาการที่เกิดจากฟันขึ้นจริง อาการที่ไม่ควรโทษว่าเป็นเพราะฟัน และวิธีช่วยลูกที่ปลอดภัย

ลำดับการขึ้นของฟันน้ำนม

ซี่	ขึ้นประมาณอายุ
ฟันหน้าซี่กลางล่าง	6–10 เดือน
ฟันหน้าซี่กลางบน	8–12 เดือน
ฟันหน้าซี่ข้างบน	9–13 เดือน
ฟันหน้าซี่ข้างล่าง	10–16 เดือน
ฟันกรามน้ำนมซี่แรก	13–19 เดือน
ฟันเขี้ยว	16–23 เดือน
ฟันกรามน้ำนมซี่ที่สอง	23–33 เดือน

ช่วงอายุในตารางเป็นค่าโดยประมาณ ลำดับการขึ้นมีความสำคัญมากกว่าอายุที่ขึ้นพอดี เด็กที่ฟันซี่แรกขึ้นช้า ฟันซี่อื่นก็มักขึ้นช้าตามไปด้วย

ฟันน้ำนมทั้ง 20 ซี่ จะค่อยๆ หลุดเพื่อให้ฟันแท้ขึ้นแทน ตั้งแต่ประมาณ 6 ขวบ จนถึงราว 12 ขวบ อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมหลุดตอนกี่ขวบ

อาการที่เกิดจากฟันขึ้นได้

ในช่วงไม่กี่วันก่อนและหลังฟันโผล่พ้นเหงือก เด็กบางคนมีอาการ

เหงือกบวมแดง ตรงที่ฟันกำลังจะขึ้น
น้ำลายไหลมากขึ้น อาจมีผื่นแดงรอบปากหรือคางจากน้ำลาย
ชอบกัดหรือเคี้ยว มือ ของเล่น หรือสิ่งของ
งอแง หงุดหงิด นอนไม่ค่อยหลับ
กินนมหรืออาหารน้อยลงเล็กน้อย เพราะเจ็บเหงือก
ถูหูหรือแก้ม ด้านเดียวกับฟันที่กำลังขึ้น

อาการเหล่านี้มักเป็นอยู่เพียงไม่กี่วันต่อหนึ่งซี่ และไม่ใช่เด็กทุกคนจะมีอาการ หลายคนฟันขึ้นโดยที่ผู้ปกครองไม่ทันสังเกต

ตุ่มน้ำบนเหงือก

บางครั้งก่อนฟันขึ้น จะเห็นตุ่มน้ำสีฟ้าหรือม่วงอ่อนบนเหงือก เกิดจากเลือดหรือของเหลวคั่งเหนือฟันที่กำลังขึ้น ส่วนใหญ่ยุบเองเมื่อฟันโผล่ ไม่ต้องเจาะ ถ้าบวมโตมาก มีหนอง หรือเด็กมีไข้ ควรพาไปตรวจ

อาการที่ไม่ควรโทษว่าเป็นเพราะฟันขึ้น

ช่วงอายุ 6 เดือนถึง 2 ปี เป็นช่วงเดียวกับที่ภูมิคุ้มกันจากแม่ลดลง และเด็กเริ่มหยิบของเข้าปาก จึงติดเชื้อไวรัสได้บ่อย อาการหลายอย่างจึงเกิดพร้อมกับฟันขึ้นโดยบังเอิญ ไม่ควรสรุปว่าเป็นเพราะฟันขึ้น ถ้าลูกมีอาการต่อไปนี้ ควรพบแพทย์

ไข้สูง ฟันขึ้นอาจทำให้ตัวอุ่นขึ้นเล็กน้อย แต่ไม่ทำให้ไข้สูง
ท้องเสีย อาเจียน
ผื่นตามตัว
ไอ น้ำมูก
ซึม ไม่ดูดนม หรือกินได้น้อยมาก
ร้องไห้ไม่หยุด ปลอบไม่ได้

การโทษว่าทุกอาการเป็นเพราะฟันขึ้น อาจทำให้พลาดการรักษาโรคที่ต้องการการดูแลจริง

วิธีช่วยลูกให้สบายขึ้น

นวดเหงือกเบาๆ ด้วยนิ้วที่ล้างสะอาด หรือผ้าก๊อซชุบน้ำสะอาด แรงกดเบาๆ ช่วยลดความรู้สึกไม่สบาย
ยางกัดที่แช่เย็น ใช้ยางกัดชนิดแข็งที่ไม่มีของเหลวข้างใน แช่ในตู้เย็นช่องธรรมดา ไม่ต้องแช่แข็ง เพราะของที่แข็งเย็นจัดอาจทำให้เหงือกบาดเจ็บ
ผ้าสะอาดชุบน้ำเย็น ให้ลูกกัด ภายใต้การดูแลของผู้ปกครอง
อาหารเย็นนิ่ม สำหรับเด็กที่เริ่มกินอาหารเสริมแล้ว เช่น ผลไม้บดแช่เย็น
เช็ดน้ำลายบ่อยๆ และทาครีมบางๆ บริเวณที่ผิวแดง เพื่อป้องกันผื่น
กอดและปลอบ เด็กที่ไม่สบายตัวต้องการความใกล้ชิด
ยาแก้ปวดลดไข้สำหรับเด็ก ถ้างอแงมากจนไม่ยอมกินหรือนอน ใช้ตามขนาดตามน้ำหนักตัวที่ระบุบนฉลาก หรือตามคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร

สิ่งที่ไม่ควรใช้

ไม่ควรใช้	เหตุผล
เจลหรือยาทาเหงือกที่มีเบนโซเคน สำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี	องค์การอาหารและยาสหรัฐฯ เตือนในปี 2018 ว่าเกี่ยวข้องกับภาวะเมทฮีโมโกลบินในเลือดสูง ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ [1]
สร้อยหรือกำไลสำหรับฟันขึ้น เช่น ลูกปัดอำพัน	เสี่ยงต่อการสำลักและรัดคอ ไม่มีหลักฐานว่าช่วยลดอาการ
ยางกัดที่มีของเหลวข้างใน หรือแช่แข็ง	อาจรั่วหรือแข็งเกิน
ของกัดที่แตกเป็นชิ้นเล็กได้ เช่น ขนมปังแข็ง	เสี่ยงสำลัก
ทาเหงือกด้วยแอลกอฮอล์ หรือสมุนไพรที่ไม่ทราบส่วนผสม	อาจระคายเคืองหรือเป็นพิษ
ทาน้ำผึ้งหรือน้ำหวานบนยางกัด	ทำให้ฟันผุ และไม่ควรให้น้ำผึ้งในเด็กอายุต่ำกว่า 1 ปี
ยาเม็ดหรือยาน้ำวางบนเหงือก	ไม่ได้ผล และอาจเป็นแผล

ดูแลฟันซี่แรก

เมื่อฟันซี่แรกขึ้น ก็เริ่มมีความเสี่ยงฟันผุแล้ว

เริ่มแปรงฟันวันละ 2 ครั้ง ด้วยแปรงขนนุ่มขนาดเล็ก และยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ปริมาณแค่แตะขนแปรงพอเปียก อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันลูกอย่างไร
ไม่ให้หลับคาขวดนม นมที่ค้างในปากตอนหลับทำให้ฟันหน้าบนผุเร็ว
ไม่ใส่น้ำหวานหรือน้ำผลไม้ในขวด
เริ่มฝึกดื่มน้ำจากแก้ว ตั้งแต่ประมาณ 6 เดือน เพื่อเตรียมเลิกขวดนม
พาไปพบทันตแพทย์ครั้งแรก เมื่อฟันซี่แรกขึ้น หรือไม่เกิน 1 ขวบ [2] อ่านเพิ่มที่ พาลูกไปหาหมอฟันครั้งแรก

ฟันขึ้นเร็วหรือช้า ผิดปกติไหม

ฟันขึ้นเร็ว

เด็กส่วนน้อยมากมีฟันตั้งแต่แรกเกิด หรือฟันขึ้นภายในเดือนแรก ฟันเหล่านี้บางซี่โยกมากเพราะรากยังไม่เจริญ และเสี่ยงหลุดลงคอ หรือทำให้เด็กเจ็บลิ้นและแม่เจ็บหัวนมตอนให้นม ควรให้ทันตแพทย์ประเมิน

ฟันขึ้นช้า

ถ้าลูกอายุ 12–18 เดือนแล้วยังไม่มีฟันขึ้นเลย ควรให้ทันตแพทย์หรือกุมารแพทย์ตรวจ ส่วนใหญ่เป็นความแตกต่างตามธรรมชาติ แต่บางครั้งเกี่ยวข้องกับภาวะทางร่างกายบางอย่าง หรือฟันบางซี่ขาดหายไปแต่กำเนิด

ฟันขึ้นไม่ตรงลำดับ หรือขึ้นห่าง

ฟันน้ำนมที่ห่างกันเป็นเรื่องดี เพราะมีที่ให้ฟันแท้ซึ่งใหญ่กว่าขึ้นในอนาคต ส่วนลำดับที่สลับเล็กน้อยส่วนใหญ่ไม่เป็นปัญหา ถ้าสงสัยให้ทันตแพทย์ตรวจในการนัดตามปกติ

ฟันน้ำนมมีหน้าที่อะไร

ใช้เคี้ยวอาหาร ช่วยให้เด็กได้รับสารอาหารเพียงพอ
ช่วยในการพูดออกเสียง
รักษาช่องว่างให้ฟันแท้ขึ้นในตำแหน่งที่ถูกต้อง
ช่วยให้ใบหน้าและขากรรไกรพัฒนาตามปกติ
มีผลต่อความมั่นใจของเด็กเมื่อโตขึ้น

ฟันน้ำนมจึงสำคัญ แม้จะหลุดไปในที่สุด อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ

ฟันน้ำนมกับฟันแท้ต่างกันอย่างไร

	ฟันน้ำนม	ฟันแท้
จำนวน	20 ซี่	28–32 ซี่
สี	ขาวกว่า	เหลืองกว่าเล็กน้อย
ขนาด	เล็ก	ใหญ่กว่า
ความหนาของเคลือบฟัน	บางกว่า	หนากว่า
ผุลุกลาม	เร็ว	ช้ากว่า
ฟันกราม	ไม่มีฟันกรามน้อย	มีฟันกรามน้อยแทนที่ฟันกรามน้ำนม

เพราะเคลือบฟันน้ำนมบางกว่า ฟันน้ำนมจึงผุลึกได้เร็ว อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ

ช่วงฟันขึ้นกับการเลิกขวดนม

ช่วงฟันกรามน้ำนมขึ้นประมาณ 1–1 ปีครึ่ง เป็นช่วงเดียวกับที่ควรเลิกขวดนม ฟันกรามน้ำนมมีร่องบนผิวที่เศษนมและอาหารค้างได้ง่าย การหลับคาขวดนมในช่วงนี้จึงทำให้ทั้งฟันหน้าบนและฟันกรามผุ เคล็ดลับการเลิกขวด

เริ่มฝึกดื่มจากแก้วหัดดื่มตั้งแต่ประมาณ 6 เดือน
ค่อยๆ ลดมื้อนมขวดทีละมื้อ เริ่มจากมื้อกลางวัน
ถ้าลูกต้องดูดเพื่อหลับ ให้ใส่น้ำเปล่าในขวดแทนนม แล้วค่อยๆ เลิก
ไม่ให้เด็กถือขวดเดินไปมาทั้งวัน
แปรงฟันหลังมื้อนมก่อนนอน และไม่ให้กินนมอีกหลังแปรง

เด็กที่คลอดก่อนกำหนด

เด็กที่คลอดก่อนกำหนดมักมีฟันขึ้นช้ากว่าเด็กที่คลอดครบกำหนด เมื่อนับตามอายุจริง และบางคนมีเคลือบฟันที่สร้างไม่สมบูรณ์ ทำให้ผุง่ายกว่า ควรพาไปพบทันตแพทย์ตั้งแต่ฟันซี่แรกขึ้น และดูแลการแปรงฟันอย่างสม่ำเสมอ

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ฟันขึ้นทำให้ไข้สูงและท้องเสีย" ฟันขึ้นไม่ทำให้ไข้สูงหรือท้องเสีย ถ้ามีอาการเหล่านี้ ควรหาสาเหตุอื่นและพบแพทย์

"ต้องรอฟันขึ้นครบก่อนค่อยแปรงฟัน" เริ่มแปรงตั้งแต่ฟันซี่แรกขึ้น

"เจลทาเหงือกช่วยได้ทุกคน" เจลที่มีเบนโซเคนไม่ควรใช้ในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี [1] วิธีที่ปลอดภัยคือนวดเหงือกและใช้ยางกัดแช่เย็น

"ฟันน้ำนมห่างแปลว่าฟันแท้จะห่าง" ฟันน้ำนมที่ห่างช่วยให้มีที่ว่างสำหรับฟันแท้ที่ใหญ่กว่า

คำถามที่พบบ่อย

ฟันขึ้นทำให้ลูกตื่นกลางคืนบ่อยไหม อาจทำให้นอนไม่สนิทไม่กี่วัน ถ้าตื่นบ่อยต่อเนื่องนานหลายสัปดาห์ ควรหาสาเหตุอื่นด้วย

ลูกกัดหัวนมตอนให้นม ทำอย่างไร เมื่อลูกกัด ให้หยุดให้นมสักครู่ สอดนิ้วที่มุมปากเพื่อคลายการดูด แล้วค่อยให้ต่อ เด็กส่วนใหญ่เรียนรู้ได้เร็ว ยางกัดก่อนให้นมอาจช่วยได้

ฟันน้ำนมขึ้นมาสีไม่ขาว เป็นเพราะอะไร อาจเกิดจากความผิดปกติในการสร้างเคลือบฟัน ยาบางชนิด หรือคราบสี ควรให้ทันตแพทย์ตรวจ เพราะฟันที่เคลือบฟันไม่สมบูรณ์ผุง่ายกว่า

ฟันขึ้นแล้วเหงือกยังคลุมอยู่บางส่วน ปกติไหม ปกติ เหงือกจะค่อยๆ ร่นลงเมื่อฟันขึ้นเต็มที่ ทำความสะอาดเบาๆ ตามปกติ

ต้องพาไปหาหมอฟันตอนฟันขึ้นไหม ถ้าไม่มีอาการผิดปกติ ไม่จำเป็นต้องพาไปเพราะฟันขึ้น แต่ควรพาไปตรวจครั้งแรกเมื่อฟันซี่แรกขึ้นหรือไม่เกิน 1 ขวบอยู่แล้ว [2]

ฟันขึ้นแล้วลูกไม่ยอมกินอาหารเสริม ทำอย่างไร ลองให้อาหารเย็นนิ่ม และให้มื้อเล็กบ่อยขึ้นช่วงสั้นๆ ถ้ากินน้อยหลายวัน น้ำหนักลด หรือมีไข้ ควรพบแพทย์

ใช้แปรงซิลิโคนสวมนิ้วได้ไหม ใช้ได้ในช่วงแรกสำหรับนวดเหงือกและทำความสะอาดฟันซี่แรก เมื่อฟันขึ้นหลายซี่ แปรงสีฟันเด็กขนนุ่มทำความสะอาดได้ดีกว่า

ฟันขึ้นทำให้มีผื่นผ้าอ้อมไหม ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าฟันขึ้นทำให้เกิดผื่นผ้าอ้อม ถ้ามีผื่นหรืออุจจาระเปลี่ยน ควรหาสาเหตุอื่นและปรึกษาแพทย์

ฟันซี่แรกขึ้นด้านบนก่อนด้านล่าง ผิดปกติไหม พบได้ ลำดับที่สลับเล็กน้อยส่วนใหญ่ไม่เป็นปัญหา

ต้องเช็ดเหงือกลูกก่อนฟันขึ้นไหม การเช็ดเหงือกด้วยผ้าสะอาดชุบน้ำต้มสุกหลังกินนม ช่วยให้เด็กคุ้นเคยกับการทำความสะอาดในปาก และทำให้เริ่มแปรงฟันได้ง่ายขึ้นเมื่อฟันขึ้น

ทำฟันเด็กที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมสำหรับเด็ก ตรวจฟันเด็กเล็กตั้งแต่ฟันซี่แรก สอนผู้ปกครองแปรงฟันและดูแลช่องปากลูก ดูรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก

อ้างอิง

U.S. Food and Drug Administration. Risk of serious and potentially fatal blood disorder prompts FDA action on oral over-the-counter benzocaine products used for teething and mouth pain and prescription local anesthetics. Drug Safety Communication. May 2018. FDA
American Academy of Pediatric Dentistry. Periodicity of examination, preventive dental services, anticipatory guidance/counseling, and oral treatment for infants, children, and adolescents. The Reference Manual of Pediatric Dentistry. Chicago: AAPD. AAPD