ฟันน้ำนมถอนก่อนกำหนด ต้องใส่เครื่องมือกันฟันล้มไหม ใส่นานแค่ไหน และดูแลอย่างไร

ฟันน้ำนมแต่ละซี่มีหน้าที่สำคัญอย่างหนึ่งที่ผู้ปกครองหลายคนไม่ทราบ คือ เก็บที่ว่างไว้ให้ฟันแท้ ที่กำลังสร้างอยู่ข้างใต้ เมื่อฟันน้ำนมหลุดตามธรรมชาติ ฟันแท้จะขึ้นมาแทนที่ในเวลาไม่นาน แต่ถ้าฟันน้ำนมต้องถอนออกก่อนเวลา เช่น จากฟันผุรุนแรงหรืออุบัติเหตุ ช่องว่างนั้นจะว่างอยู่นานหลายเดือนหรือหลายปี และฟันข้างเคียงอาจค่อยๆ ล้มหรือเลื่อนเข้ามาปิดช่องว่าง

ผลคือฟันแท้ที่จะขึ้นมาไม่มีที่พอ อาจขึ้นเบียด ขึ้นผิดตำแหน่ง หรือฝังอยู่ใต้เหงือก ซึ่งบางครั้งต้องแก้ไขด้วยการจัดฟันในภายหลัง เครื่องมือกันฟันล้ม ช่วยเก็บช่องว่างไว้จนกว่าฟันแท้จะขึ้น บทความนี้อธิบายว่าเมื่อไหร่ต้องใส่ มีกี่แบบ และต้องดูแลอย่างไร

ทำไมฟันล้มเข้ามาในช่องว่าง

ฟันในขากรรไกรไม่ได้อยู่นิ่ง ฟันมีแนวโน้มเคลื่อนไปข้างหน้าเรื่อยๆ ตามแรงบดเคี้ยวและการเติบโต ฟันข้างเคียงแต่ละซี่ช่วยกันไม่ให้ฟันซี่อื่นล้ม เมื่อซี่หนึ่งหายไป ฟันที่อยู่ด้านหลังโดยเฉพาะฟันกรามแท้ซี่แรก มักเอียงหรือเลื่อนไปข้างหน้าเข้ามาในช่องว่าง

ตำราทันตกรรมจัดฟันระบุว่า เมื่อฟันน้ำนมหายไปก่อนเวลา ฟันแท้หรือฟันน้ำนมซี่อื่นมีแนวโน้มเคลื่อนเข้ามาในช่องว่าง ถ้าไม่มีอะไรป้องกันไว้ [1] ความเร็วและปริมาณที่ช่องว่างปิดขึ้นกับซี่ที่หายไป อายุ และการสบฟันของเด็กแต่ละคน

เมื่อไหร่ต้องใส่เครื่องมือกันฟันล้ม

ไม่ใช่ทุกฟันที่ถอนก่อนกำหนดต้องใส่ ทันตแพทย์จะพิจารณาจาก

ปัจจัย	สิ่งที่ประเมิน
ซี่ที่ถอน	ฟันกรามน้ำนม โดยเฉพาะซี่ที่สอง มักต้องเก็บช่องว่าง ส่วนฟันหน้าน้ำนมช่องว่างมักไม่ปิด
อายุของเด็ก	ถ้าฟันแท้จะขึ้นภายในประมาณ 6 เดือน ไม่จำเป็นต้องใส่ [1]
ระยะการสร้างของฟันแท้	ดูจากเอกซเรย์ ถ้ารากฟันแท้สร้างไปแล้วมากกว่าครึ่งถึงสองในสาม มักขึ้นในไม่ช้า [1]
มีฟันแท้อยู่ข้างใต้หรือไม่	บางคนไม่มีหน่อฟันแท้แต่กำเนิด
ช่องว่างที่มีอยู่	ถ้าฟันซ้อนเกมากอยู่แล้ว อาจต้องวางแผนการจัดฟันแทน
การสบฟัน	ภาพรวมของขากรรไกรบนและล่าง

เพราะเหตุนี้ ทันตแพทย์จึงมักถ่ายเอกซเรย์ก่อนตัดสินใจ

ใส่เร็วแค่ไหนหลังถอน

ถ้าทันตแพทย์ประเมินว่าจำเป็น ควรใส่โดยเร็วหลังถอน ก่อนที่ฟันข้างเคียงจะเริ่มเคลื่อน ทันตแพทย์บางครั้งพิมพ์ปากหรือวัดขนาดตั้งแต่วันถอน เพื่อให้ใส่เครื่องมือได้ภายในเวลาไม่นาน การเก็บช่องว่างเหมาะเมื่อช่องว่างยังพอ และฟันแท้ที่จะขึ้นมีครบและพัฒนาตามปกติ [1]

เครื่องมือกันฟันล้มมีกี่แบบ

แบบ	ลักษณะ	เหมาะกับ
ห่วงยึดกับฟันข้างเดียว	ปลอกหรือแหวนรัดฟันซี่หนึ่ง มีลวดโค้งยื่นไปแตะฟันอีกด้านของช่องว่าง	ฟันกรามน้ำนมหายหนึ่งซี่ ด้านเดียว
ลวดด้านในฟันล่างหรือบน	ลวดโค้งตามแนวฟันด้านใน ยึดกับฟันกรามแท้ทั้งสองข้าง	ฟันหายหลายซี่ หรือทั้งสองข้าง หลังฟันหน้าแท้ขึ้นแล้ว
แบบถอดได้	ฐานพลาสติกมีฟันเทียมหรือตะขอ	ฟันหายหลายซี่ หรือต้องการเติมฟันหน้าเพื่อความสวยงาม

แบบห่วงยึดกับฟันข้างเดียว

เป็นแบบที่ใช้บ่อยที่สุด ติดแน่น เด็กถอดเองไม่ได้ ใส่ง่าย ข้อควรรู้คือลวดรับแรงเคี้ยวได้ไม่มาก ใช้เก็บช่องว่างได้ครั้งละหนึ่งซี่ และซีเมนต์ที่ยึดอาจหลุดได้ ตำราทันตกรรมจัดฟันระบุว่าเครื่องมือแบบนี้มีอายุใช้งานเฉลี่ยราว 18 เดือน โดยสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือซีเมนต์หลุด จึงต้องตรวจทุกครั้งที่มาตามนัด [1]

แบบลวดด้านใน

ใช้เมื่อฟันหายหลายซี่ หรือทั้งสองข้างของขากรรไกร มักใส่หลังฟันหน้าแท้ขึ้นแล้ว เพราะหน่อฟันหน้าแท้มักขึ้นทางด้านในของฟันหน้าน้ำนม ถ้าใส่ลวดก่อนฟันหน้าแท้ขึ้น ลวดอาจขวางฟันหน้าแท้ได้ [1]

แบบถอดได้

เหมาะเมื่อฟันหายหลายซี่ หรือฟันหน้าน้ำนมหายเร็วจากอุบัติเหตุ และผู้ปกครองต้องการให้เด็กมีฟันหน้าเพื่อความสวยงามและการพูด ข้อเสียคือเด็กต้องใส่สม่ำเสมอ ถอดได้จึงหายง่าย และต้องปรับเมื่อฟันแท้เริ่มขึ้น

ขั้นตอนการใส่

ตรวจและเอกซเรย์ ประเมินว่าจำเป็นต้องใส่หรือไม่ และเลือกแบบ
เลือกขนาดปลอกรัดฟัน หรือพิมพ์ปาก ส่งทำชิ้นงาน
ใส่และยึด ด้วยซีเมนต์ ตรวจว่าลวดไม่กดเหงือกและไม่ขวางการสบฟัน
นัดตรวจติดตาม ทุก 3–6 เดือน เพราะเครื่องมือมีโอกาสหักหรือหลุด [1]

ส่วนใหญ่ไม่ต้องฉีดยาชา เด็กอาจรู้สึกตึงที่ฟันซี่ที่ใส่ปลอกในวันแรก

ใส่นานแค่ไหน

จนกว่าฟันแท้จะเริ่มโผล่ขึ้นมาในช่องว่าง ซึ่งอาจเป็นหลายเดือนถึงหลายปี ขึ้นกับอายุของเด็กและซี่ที่หาย ทันตแพทย์จะดูจากเอกซเรย์เป็นระยะ เมื่อฟันแท้ใกล้ขึ้นจะถอดเครื่องมือออก

การดูแล

แปรงฟันรอบปลอกและลวดให้สะอาด คราบติดง่าย ปลอกรัดฟันอาจทำให้ผิวฟันรอบๆ ผุหรือเป็นจุดขาวถ้าทำความสะอาดไม่ดี
เลี่ยงขนมเหนียว เช่น ทอฟฟี่ หมากฝรั่ง เยลลี่เหนียว ที่ดึงเครื่องมือหลุด
ไม่ใช้นิ้วหรือลิ้นงัดลวด
ตรวจด้วยตาเป็นระยะ ว่าลวดยังอยู่ที่เดิม ไม่หลวม ไม่งอ
มาตรวจตามนัด แม้ไม่มีปัญหา

ถ้าเครื่องมือหลวม หลุด หรือหัก

เก็บชิ้นส่วนไว้
ถ้าลวดแทงเหงือกหรือแก้มจนเจ็บ ใช้ขี้ผึ้งทันตกรรมหรือสำลีปิดชั่วคราว
นัดคลินิกโดยเร็ว อย่ารอนาน เพราะช่องว่างอาจปิดระหว่างที่ไม่มีเครื่องมือ
ถ้าเด็กกลืนชิ้นส่วนเล็ก ส่วนใหญ่จะผ่านไปเอง แต่ถ้าไอ หายใจลำบาก หรือเจ็บหน้าอก ให้ไปโรงพยาบาลทันที

ถ้าไม่ใส่จะเป็นอย่างไร

ไม่ใช่ทุกคนที่ไม่ใส่จะมีปัญหา แต่ถ้าช่องว่างปิด อาจเกิด

ฟันแท้ขึ้นเบียด ซ้อนเก หรือขึ้นนอกแนว
ฟันแท้ฝังอยู่ใต้เหงือก ขึ้นไม่ได้
การสบฟันผิดปกติ ฟันกรามบนล่างไม่สบกันพอดี
ต้องจัดฟันที่ซับซ้อนขึ้นในอนาคต บางครั้งต้องถอนฟันแท้เพื่อให้มีที่พอ อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันเพื่อจัดฟัน

ค่าเครื่องมือกันฟันล้มต่ำกว่าค่าจัดฟันมาก จึงมักคุ้มค่าเมื่อทันตแพทย์ประเมินว่าจำเป็น อ่านเรื่องช่วงอายุที่เหมาะกับการจัดฟันที่ จัดฟันอายุเท่าไหร่ดี

ป้องกันไม่ให้ต้องถอนฟันน้ำนมก่อนกำหนด

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของการถอนฟันน้ำนมก่อนเวลา คือฟันผุรุนแรง การป้องกันจึงเริ่มจากการดูแลฟันน้ำนม

แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ผู้ปกครองช่วยแปรง อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันลูกอย่างไร
ลดขนมหวาน ไม่ให้หลับคาขวดนม
ตรวจฟันทุก 6 เดือน เพื่อรักษาฟันผุตั้งแต่ยังเล็ก
ถ้าฟันผุลึกถึงโพรงประสาท พิจารณารักษาโพรงประสาทและครอบฟันแทนการถอน อ่านเพิ่มที่ รักษารากฟันน้ำนมและครอบฟันเด็ก
ใส่ฟันยางเวลาเล่นกีฬาที่มีการปะทะ เพื่อลดอุบัติเหตุต่อฟัน อ่านเพิ่มที่ ฟันเด็กกระแทก หัก หรือหลุด

ฟันแต่ละซี่หลุดเมื่อไหร่

การรู้ว่าฟันน้ำนมซี่ไหนควรหลุดเมื่อไหร่ ช่วยให้เข้าใจว่าทำไมทันตแพทย์บางครั้งแนะนำให้ใส่เครื่องมือ และบางครั้งไม่

ฟันน้ำนม	หลุดประมาณอายุ
ฟันหน้าซี่กลาง	6–7 ปี
ฟันหน้าซี่ข้าง	7–8 ปี
ฟันกรามน้ำนมซี่แรก	9–11 ปี
ฟันเขี้ยว	9–12 ปี
ฟันกรามน้ำนมซี่ที่สอง	10–12 ปี

ถ้าฟันกรามน้ำนมซี่ที่สองต้องถอนตอนอายุ 5 ขวบ ฟันกรามน้อยแท้ที่จะมาแทนอาจยังไม่ขึ้นอีกหลายปี ช่วงเวลายาวนานนี้คือเหตุผลที่มักต้องเก็บช่องว่าง อ่านลำดับละเอียดที่ ฟันน้ำนมหลุดตอนกี่ขวบ

เครื่องมือกันฟันล้มกับการจัดฟันในอนาคต

บางครั้งทันตแพทย์พบว่าช่องว่างปิดไปแล้วบางส่วนก่อนที่จะได้ใส่เครื่องมือ หรือฟันซ้อนเกอยู่แล้ว กรณีเหล่านี้การเก็บช่องว่างอย่างเดียวไม่พอ อาจต้องวิเคราะห์ช่องว่างทั้งขากรรไกร และวางแผนร่วมกับทันตแพทย์จัดฟัน เช่น ใช้เครื่องมือดึงฟันกรามกลับเพื่อเรียกช่องว่างคืน หรือรอแล้ววางแผนจัดฟันเมื่อฟันแท้ขึ้นครบ การตรวจกับทันตแพทย์จัดฟันช่วงอายุประมาณ 7 ปี ช่วยให้วางแผนได้ทันเวลา

เด็กใส่เครื่องมือแล้วไม่ชิน

ช่วงแรกเด็กอาจใช้ลิ้นเล่นลวดหรือรู้สึกแปลก ส่วนใหญ่ชินในไม่กี่วัน ถ้าลวดกดเหงือกจนเป็นแผล หรือเด็กเจ็บเวลาเคี้ยวนานเกินสัปดาห์ ควรกลับมาให้ทันตแพทย์ปรับ

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ฟันน้ำนมถอนไปแล้ว เดี๋ยวฟันแท้ก็ขึ้นมาเอง" ฟันแท้อาจใช้เวลาหลายปีกว่าจะขึ้น ระหว่างนั้นช่องว่างอาจปิด

"เครื่องมือกันฟันล้มคือการจัดฟัน" เครื่องมือกันฟันล้มแค่เก็บช่องว่างไว้ ไม่ได้เคลื่อนฟัน

"ฟันหน้าน้ำนมหาย ต้องใส่เครื่องมือเสมอ" ช่องว่างของฟันหน้าน้ำนมมักไม่ปิด การใส่มักเพื่อความสวยงามหรือการพูดมากกว่า

"ใส่แล้วไม่ต้องดูแล" ต้องทำความสะอาดรอบเครื่องมือและมาตรวจ เพราะซีเมนต์หลุดได้และฟันรอบๆ ผุได้

คำถามที่พบบ่อย

ใส่เครื่องมือกันฟันล้มเจ็บไหม ส่วนใหญ่ไม่เจ็บ อาจรู้สึกตึงหรือแปลกในวันแรก

กินอาหารได้ตามปกติไหม ได้ เลี่ยงขนมเหนียวและของแข็งมาก

ถ้าฟันแท้ไม่มีมาแต่กำเนิด ยังต้องใส่ไหม ทันตแพทย์จะวางแผนต่างออกไป อาจเก็บฟันน้ำนมไว้ให้นานที่สุด หรือวางแผนร่วมกับการจัดฟันในอนาคต

ใส่แล้วพูดไม่ชัดไหม แบบติดแน่นที่ฟันหลังมักไม่มีผล แบบถอดได้ที่มีฐานคลุมเพดานอาจต้องปรับตัวสักระยะ

ใส่เครื่องมือกันฟันล้มแล้วต้องจัดฟันอีกไหม ไม่เสมอไป เครื่องมือช่วยลดโอกาสที่ต้องจัดฟันจากการเสียช่องว่าง แต่ถ้ามีปัญหาการสบฟันอื่นอยู่แล้ว ยังอาจต้องจัดฟันในอนาคต

ทำไมต้องเอกซเรย์ก่อนใส่ เพื่อดูว่ามีหน่อฟันแท้หรือไม่ หน่อฟันแท้สร้างไปแค่ไหน และจะขึ้นเมื่อไหร่ ซึ่งเป็นข้อมูลที่ใช้ตัดสินใจว่าจำเป็นต้องใส่หรือไม่

เครื่องมือกันฟันล้มทำให้ฟันผุไหม ตัวเครื่องมือไม่ได้ทำให้ฟันผุ แต่ปลอกรัดฟันและลวดทำให้คราบสะสมง่าย ถ้าแปรงไม่สะอาด ผิวฟันรอบปลอกอาจเป็นจุดขาวหรือผุ

ถ้าฟันน้ำนมหลุดเองก่อนกำหนด ต้องใส่ไหม ทันตแพทย์จะประเมินเหมือนกรณีถอน ดูจากซี่ อายุ และเอกซเรย์ของฟันแท้

เครื่องมือกันฟันล้มที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมสำหรับเด็ก ประเมินความจำเป็นด้วยการตรวจและเอกซเรย์ เครื่องมือกันฟันล้ม 3,500–4,000 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก

อ้างอิง

Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 11 Moderate Nonskeletal Problems in Preadolescent Children (หัวข้อการเก็บช่องว่าง)