เมื่อฟันน้ำนมผุลึกจนถึงโพรงประสาท เด็กมักปวดฟัน ปวดตอนกลางคืน หรือเหงือกบวมเป็นตุ่มหนอง ผู้ปกครองหลายคนคิดว่าถอนทิ้งไปเลยดีกว่า เพราะอีกไม่นานก็หลุด แต่ฟันกรามน้ำนมบางซี่ต้องอยู่ในปากจนเด็กอายุ 10–12 ปี การถอนเร็วเกินไปอาจทำให้ฟันข้างเคียงล้มเข้ามาในช่องว่าง จนฟันแท้ขึ้นไม่ได้หรือขึ้นผิดตำแหน่ง
ทางเลือกที่ช่วยเก็บฟันน้ำนมไว้ คือ การรักษาโพรงประสาทฟันน้ำนม ตามด้วย ครอบฟันเด็ก เพื่อให้ฟันแข็งแรงพอใช้งานจนถึงเวลาหลุดตามธรรมชาติ บทความนี้อธิบายว่าการรักษาแต่ละแบบคืออะไร ทำอย่างไร เด็กจะรู้สึกอย่างไร และต้องดูแลอย่างไรต่อ
ทำไมไม่ถอนทิ้ง
ฟันน้ำนมทำหน้าที่สำคัญหลายอย่าง
- เก็บช่องว่างให้ฟันแท้ ฟันแท้ที่กำลังสร้างอยู่ใต้ฟันน้ำนมใช้ฟันน้ำนมเป็นตัวนำทาง ถ้าฟันน้ำนมหายไปก่อนเวลา ฟันข้างเคียงจะล้มเข้ามา ช่องว่างแคบลง
- ใช้เคี้ยวอาหาร เด็กที่ปวดหรือไม่มีฟันกรามจะเลือกกินแต่อาหารอ่อน
- ช่วยการพูด โดยเฉพาะฟันหน้า
- ความมั่นใจของเด็ก
ถ้าจำเป็นต้องถอนฟันกรามน้ำนมก่อนเวลา ทันตแพทย์มักแนะนำเครื่องมือกันฟันล้ม อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมถอนก่อนกำหนด
ฟันน้ำนมผุลึกเร็วกว่าฟันแท้
เคลือบฟันและเนื้อฟันของฟันน้ำนมบางกว่าฟันแท้ และโพรงประสาทมีขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับขนาดฟัน ฟันผุในฟันน้ำนมจึงลามถึงโพรงประสาทได้เร็ว บางครั้งภายในเวลาไม่กี่เดือน ฟันที่ดูเป็นรูเล็กจากภายนอก อาจผุกว้างใต้ผิวจนเกือบถึงโพรงประสาทแล้ว อ่านเพิ่มที่ ฟันน้ำนมผุ
อาการที่บอกว่าผุถึงโพรงประสาท
- ปวดเองโดยไม่มีอะไรกระตุ้น หรือปวดตอนกลางคืน
- ปวดนานหลังกินของหวานหรือของเย็น
- เหงือกบวม มีตุ่มหนองใกล้ฟันซี่นั้น
- แก้มบวม
- ฟันโยกผิดปกติ ทั้งที่ยังไม่ถึงวัยหลุด
- ฟันเปลี่ยนสีคล้ำ โดยเฉพาะหลังฟันหน้ากระแทก
เด็กเล็กบอกอาการได้ไม่ชัด ผู้ปกครองอาจสังเกตจากการไม่ยอมเคี้ยวข้างหนึ่ง กินน้อยลง หรือหงุดหงิดผิดปกติ
การรักษาโพรงประสาทฟันน้ำนมมีกี่แบบ
ทันตแพทย์เลือกวิธีจากความลึกของฟันผุ อาการ ภาพเอกซเรย์ และสภาพของโพรงประสาท
| วิธี | ทำอะไร | เหมาะกับ |
|---|---|---|
| กำจัดฟันผุแบบเลือกส่วน แล้วอุด | เก็บเนื้อฟันชั้นในสุดไว้ ไม่ให้โพรงประสาทเปิด | ฟันผุลึก แต่ไม่มีอาการปวดเอง |
| ตัดโพรงประสาทส่วนบน | เอาเนื้อเยื่อโพรงประสาทในตัวฟันออก เก็บเนื้อเยื่อในรากไว้ ใส่ยา แล้วบูรณะ | ผุถึงโพรงประสาท แต่เนื้อเยื่อในรากยังปกติ |
| รักษาคลองรากฟันน้ำนม | เอาเนื้อเยื่อในรากออกทั้งหมด ล้าง แล้วอุดด้วยวัสดุที่ละลายได้ตามรากฟันน้ำนม | โพรงประสาทอักเสบมากหรือติดเชื้อ แต่รากยังยาวพอ |
| ถอนฟัน | เอาฟันออก แล้ววางแผนกันฟันล้ม | ฟันเสียหายมาก ติดเชื้อรุนแรง หรือใกล้หลุดอยู่แล้ว |
วัสดุที่ใช้อุดคลองรากฟันน้ำนมต้องละลายได้ไปพร้อมกับรากฟันน้ำนม เพื่อไม่ให้ขัดขวางฟันแท้ที่จะขึ้นมาแทน จึงต่างจากวัสดุที่ใช้ในฟันแท้ อ่านเรื่องการรักษารากในผู้ใหญ่ที่ รักษารากฟันคืออะไร
ขั้นตอนการรักษา
- ตรวจและเอกซเรย์ ดูความลึกของฟันผุ สภาพราก และหน่อฟันแท้ข้างใต้
- ใช้ยาชา ทาเจลชาก่อน แล้วฉีดยาชาเฉพาะที่อย่างนุ่มนวล ทันตแพทย์เด็กมีเทคนิคช่วยให้เด็กรู้สึกน้อยที่สุด
- กันน้ำลาย ด้วยแผ่นยางกันน้ำลาย ซึ่งช่วยไม่ให้น้ำและเครื่องมือเล็กๆ ลงคอ และเด็กหลายคนรู้สึกสบายขึ้นเพราะไม่มีน้ำในปาก
- กำจัดฟันผุและรักษาโพรงประสาท ตามวิธีที่เลือก
- บูรณะฟัน ส่วนใหญ่เป็นครอบฟันเด็ก เพราะฟันที่รักษาโพรงประสาทแล้วเปราะ และฟันผุมักกินเนื้อฟันไปหลายด้าน
ส่วนใหญ่ทำเสร็จได้ในครั้งเดียว ประมาณ 30–60 นาที ขึ้นกับฟันและความร่วมมือของเด็ก
ครอบฟันเด็กคืออะไร
ครอบฟันเด็กเป็นครอบสำเร็จรูปที่มีหลายขนาด ทันตแพทย์เลือกขนาดที่พอดีกับฟัน แล้วยึดด้วยซีเมนต์ ทำเสร็จในวันเดียว ไม่ต้องพิมพ์ปากส่งห้องปฏิบัติการเหมือนครอบฟันผู้ใหญ่
| ชนิด | ข้อดี | ข้อควรรู้ |
|---|---|---|
| ครอบฟันโลหะ | แข็งแรง ทนทาน ทำได้เร็ว กรอฟันน้อย | สีเงิน มองเห็นได้ |
| ครอบฟันสีเหมือนฟัน | สวยงาม เหมาะกับฟันหน้าหรือฟันที่เห็นเวลายิ้ม | ต้องกรอฟันมากกว่า ใช้เวลานานกว่า ต้องการความร่วมมือมากกว่า |
งานวิจัยว่าอย่างไร
งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2015 เรื่องครอบฟันสำเร็จรูปสำหรับฟันกรามน้ำนมที่ผุ สรุปว่าครอบฟันที่ใส่บนฟันกรามน้ำนมที่ผุ หรือหลังรักษาโพรงประสาท น่าจะลดความเสี่ยงของความล้มเหลวที่สำคัญ เช่น ปวดฟันหรือฝีหนอง ในระยะยาว เมื่อเทียบกับการอุดฟัน [1] ครอบฟันจึงเป็นตัวเลือกที่ดีสำหรับฟันกรามน้ำนมที่ผุหลายด้าน หรือหลังรักษาโพรงประสาท
ครอบฟันโลหะดูไม่สวย มีผลกับเด็กไหม
ฟันกรามน้ำนมอยู่ด้านหลัง เห็นไม่มากเวลายิ้ม และจะหลุดไปพร้อมครอบเมื่อถึงเวลา เด็กส่วนใหญ่ไม่ได้กังวล หลายคนชอบด้วยซ้ำ ผู้ปกครองที่กังวลเรื่องความสวยงามปรึกษาทันตแพทย์เรื่องครอบสีเหมือนฟันได้
หลังการรักษา
- รอให้ชาหมดก่อนกินอาหาร ระวังเด็กกัดริมฝีปาก แก้ม หรือลิ้นที่ชาอยู่ ซึ่งเป็นแผลที่พบบ่อยหลังทำฟันเด็ก ผู้ปกครองควรคอยดูในช่วง 2–3 ชั่วโมงแรก
- เหงือกรอบครอบฟันอาจระบมหรือมีเลือดซึมเล็กน้อย 1–2 วัน
- ยาแก้ปวดสำหรับเด็ก ตามขนาดตามน้ำหนักตัวที่ระบุบนฉลาก ถ้าจำเป็น
- แปรงฟันตามปกติ รวมถึงรอบครอบฟัน และใช้ไหมขัดฟันที่ซอกข้างครอบ
- เลี่ยงขนมเหนียว เช่น ทอฟฟี่ หมากฝรั่ง ที่อาจดึงครอบหลุด
- ถ้าครอบหลุด เก็บไว้ แล้วนัดคลินิก
ถ้ามีไข้ หน้าบวมเพิ่มขึ้น หรือปวดมากหลังวันที่ 2–3 ให้ติดต่อคลินิก
ครอบฟันอยู่ได้นานแค่ไหน
ครอบฟันเด็กออกแบบให้อยู่จนฟันน้ำนมหลุดตามธรรมชาติ ซึ่งครอบจะหลุดออกไปพร้อมฟัน ฟันแท้ที่ขึ้นมาแทนจะไม่ได้รับผลกระทบจากครอบ ทันตแพทย์จะตรวจครอบและฟันซี่นั้นทุกครั้งที่มาตรวจตามนัด และถ่ายเอกซเรย์ติดตามเป็นระยะหลังรักษาโพรงประสาท
ถ้าเด็กไม่ให้ความร่วมมือ
การรักษาโพรงประสาทและครอบฟันต้องให้เด็กอยู่นิ่งพอสมควร ทันตแพทย์มีหลายวิธี
- การสื่อสารแบบบอก แสดง และทำ อธิบายด้วยคำง่ายๆ ให้เด็กเห็นและจับเครื่องมือก่อน
- แบ่งการรักษาเป็นหลายครั้ง เริ่มจากซี่ที่ง่ายก่อน
- ส่งต่อเพื่อรักษาภายใต้การดมยาสลบในโรงพยาบาล สำหรับเด็กเล็กมากที่มีฟันผุหลายซี่ หรือเด็กที่มีความต้องการพิเศษ
อ่านวิธีเตรียมลูกที่ พาลูกไปหาหมอฟันครั้งแรก
ป้องกันไม่ให้ต้องรักษาราก
- แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์วันละ 2 ครั้ง ผู้ปกครองแปรงให้หรือแปรงซ้ำ อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันลูกอย่างไร
- ไม่ให้หลับคาขวดนม และเลิกขวดนมเมื่อประมาณ 1 ขวบครึ่ง
- ลดขนมหวานระหว่างมื้อ
- ใช้ไหมขัดฟันที่ซอกฟันกรามน้ำนม
- ตรวจฟันทุก 6 เดือน ทาฟลูออไรด์ และเคลือบหลุมร่องฟันตามที่ทันตแพทย์แนะนำ อ่านเพิ่มที่ เคลือบหลุมร่องฟันและทาฟลูออไรด์
ตัวอย่างสถานการณ์
ลูกอายุ 5 ขวบ ฟันกรามน้ำนมล่างผุเป็นรูใหญ่ ปวดเวลากินขนม แต่ไม่ปวดตอนกลางคืน ฟันผุลึกแต่โพรงประสาทอาจยังอักเสบไม่มาก ทันตแพทย์อาจกำจัดฟันผุแบบเลือกส่วน หรือตัดโพรงประสาทส่วนบน แล้วครอบฟัน
ลูกอายุ 6 ขวบ ปวดฟันกรามตอนกลางคืน และมีตุ่มหนองที่เหงือก โพรงประสาทน่าจะติดเชื้อแล้ว ถ้ารากยังยาวพอ อาจรักษาคลองรากฟันน้ำนมแล้วครอบฟัน ถ้าติดเชื้อมากหรือรากละลายมาก อาจต้องถอนแล้วใส่เครื่องมือกันฟันล้ม
ลูกอายุ 10 ขวบ ฟันกรามน้ำนมผุมาก และเอกซเรย์เห็นฟันแท้ใกล้ขึ้นแล้ว ฟันน้ำนมใกล้หลุดตามธรรมชาติ การถอนมักเหมาะกว่าการรักษาราก และอาจไม่ต้องใส่เครื่องมือกันฟันล้ม
ทุกกรณีต้องตรวจและเอกซเรย์จริงก่อนตัดสินใจ ตัวอย่างนี้ใช้เพื่อให้เห็นภาพเท่านั้น
การรักษาภายใต้การดมยาสลบ
เด็กเล็กมากที่มีฟันผุหลายซี่ หรือเด็กที่ไม่สามารถให้ความร่วมมือได้แม้จะเตรียมตัวดีแล้ว บางครั้งทันตแพทย์แนะนำให้รักษาทั้งหมดในครั้งเดียวภายใต้การดมยาสลบในโรงพยาบาล ข้อดีคือเด็กไม่ต้องผ่านประสบการณ์ที่น่ากลัวหลายครั้ง และรักษาได้ครบในคราวเดียว ข้อควรรู้คือมีขั้นตอนเตรียมตัว ต้องงดน้ำงดอาหารตามคำแนะนำ และมีค่าใช้จ่ายของโรงพยาบาล ทันตแพทย์จะอธิบายข้อดีข้อเสียและส่งต่อเมื่อจำเป็น
หลังรักษาภายใต้การดมยาสลบ ถ้าไม่เปลี่ยนนิสัยการกินและการแปรงฟัน ฟันผุมักกลับมาใหม่ การป้องกันหลังรักษาจึงสำคัญมาก
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ฟันน้ำนมไม่มีรากประสาท รักษารากไม่ได้" ฟันน้ำนมมีโพรงประสาทและคลองรากเหมือนฟันแท้ รักษาได้ด้วยวิธีและวัสดุเฉพาะ
"ครอบฟันเด็กทำให้ฟันแท้ขึ้นไม่ได้" ครอบจะหลุดไปพร้อมฟันน้ำนมเมื่อถึงเวลา ไม่ขัดขวางฟันแท้
"ปวดหายแล้วไม่ต้องรักษา" บางครั้งหายปวดเพราะประสาทฟันตาย แต่การติดเชื้อยังอยู่ และอาจกระทบหน่อฟันแท้ข้างใต้
"กินยาฆ่าเชื้อแทนได้" ยาฆ่าเชื้อไม่ได้แก้ต้นเหตุในฟันที่ผุ ทันตแพทย์จะสั่งยาเมื่อมีข้อบ่งชี้ เช่น ไข้หรือบวมลาม
คำถามที่พบบ่อย
ลูกต้องฉีดยาชาไหม ส่วนใหญ่ต้อง เพื่อให้เด็กไม่เจ็บระหว่างทำ ทันตแพทย์ทาเจลชาก่อนฉีด ทำให้รู้สึกน้อยลงมาก
ทำหลายซี่ในครั้งเดียวได้ไหม ได้ ถ้าซี่อยู่ด้านเดียวกันและเด็กให้ความร่วมมือดี
ฟันน้ำนมที่รักษารากแล้วจะหลุดตามปกติไหม ส่วนใหญ่หลุดตามปกติเมื่อถึงเวลา ทันตแพทย์ติดตามด้วยการตรวจและเอกซเรย์
ฟันหน้าน้ำนมผุมาก ทำอะไรได้บ้าง อาจอุด รักษาโพรงประสาท และครอบด้วยครอบสีเหมือนฟัน หรือถอนถ้าเสียหายมากและใกล้วัยหลุด
ครอบฟันเด็กทำให้ฟันข้างเคียงผุไหม ครอบที่พอดีไม่ทำให้ฟันข้างเคียงผุ แต่ซอกระหว่างครอบกับฟันข้างเคียงต้องใช้ไหมขัดฟันทำความสะอาดเหมือนฟันปกติ
ต้องเอกซเรย์บ่อยไหมหลังรักษา ทันตแพทย์มักถ่ายเอกซเรย์ติดตามเป็นระยะ เพื่อดูการหายของการติดเชื้อและการสร้างของฟันแท้ ใช้ปริมาณรังสีต่ำ
ครอบฟันโลหะมีผลต่อการตรวจ MRI ไหม ครอบฟันเด็กส่วนใหญ่ทำจากเหล็กกล้าไร้สนิม อาจทำให้ภาพ MRI บริเวณใบหน้ามีสัญญาณรบกวน ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ก่อนตรวจ
รักษาฟันน้ำนมที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมสำหรับเด็ก อุดฟันน้ำนม 800–1,200 บาท รักษารากฟันน้ำนม 2,500–3,000 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก
อ้างอิง
- Innes NPT, et al. Preformed crowns for decayed primary molar teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;(12):CD005512. Cochrane Library
