ฟันคุดต้องผ่าไหม ถ้าไม่ปวดเก็บไว้ได้หรือเปล่า

ไม่จำเป็นต้องผ่าฟันคุดทุกซี่ ฟันคุดที่ฝังลึกในกระดูกทั้งซี่และไม่ก่อปัญหา บางครั้งติดตามด้วยเอกซเรย์ได้ แต่ฟันคุดส่วนใหญ่ที่ทันตแพทย์แนะนำให้ผ่า คือฟันที่โผล่มาบางส่วนหรือขึ้นเอียงชนฟันซี่ข้างหน้า เพราะมีโอกาสก่อปัญหาสูง แม้ตอนนี้ยังไม่ปวด

บทความนี้ช่วยให้คุณเข้าใจว่าฟันคุดของตัวเองเป็นแบบไหน ควรผ่าหรือเก็บไว้ และถ้าตัดสินใจผ่าต้องเตรียมตัวอย่างไร

ฟันคุดคืออะไร

ฟันคุดคือฟันที่ขึ้นไม่ได้ตามปกติ เพราะขากรรไกรไม่มีที่พอ หรือฟันขึ้นผิดทิศทาง พบบ่อยที่สุดคือ ฟันกรามซี่ที่สาม (ซี่ในสุด หรือที่เรียกว่าฟันกรามซี่สุดท้าย) ซึ่งขึ้นช่วงอายุประมาณ 17–25 ปี เป็นฟันชุดสุดท้ายที่ขึ้น จึงมักไม่มีที่เหลือ บางคนมีฟันคุดครบ 4 ซี่ บางคนไม่มีเลย

ฟันซี่อื่นก็คุดได้ เช่น ฟันเขี้ยวบน แต่พบน้อยกว่า และมักต้องรักษาร่วมกับการจัดฟัน

ฟันคุดมีกี่แบบ

ฟันคุด 4 แบบ: ขึ้นตรง โผล่บางส่วน ขึ้นเอียงชนฟันข้างหน้า และฝังในกระดูก

ลักษณะ	ความหมาย	โอกาสก่อปัญหา
ขึ้นตรง ขึ้นเต็มซี่	ฟันขึ้นมาได้ สบกับฟันคู่สบ	ต่ำ ถ้าแปรงทำความสะอาดได้
โผล่มาบางส่วน มีเหงือกคลุม	ฟันโผล่พ้นเหงือกแค่บางส่วน	สูง เศษอาหารติดใต้เหงือก
ขึ้นเอียงชนฟันข้างหน้า	ฟันนอนเอียงไปด้านหน้า	สูง ฟันซี่ข้างหน้าผุตรงจุดชน
ฝังในกระดูกทั้งซี่	ไม่โผล่ ไม่สัมผัสช่องปาก	ต่ำถึงปานกลาง ต้องติดตามด้วยเอกซเรย์

ฟันคุดแบบไหนควรผ่า

โผล่มาบางส่วน มีเหงือกคลุม เศษอาหารและเชื้อโรคติดใต้เหงือก ทำให้เหงือกอักเสบบวมซ้ำๆ (เหงือกคลุมฟันอักเสบ)
ขึ้นเอียงชนฟันซี่ข้างหน้า ทำให้ฟันกรามซี่ที่สองผุตรงจุดที่ชน ซึ่งมักรู้ตัวเมื่อผุลึกแล้ว บางครั้งต้องรักษารากฟันซี่ที่สองหรือถอนทิ้ง
เคยปวดหรือบวมแล้ว โอกาสเป็นซ้ำสูง และมักเป็นในเวลาที่ไม่สะดวก
มีถุงน้ำหรือการละลายของกระดูกรอบฟัน เห็นได้จากเอกซเรย์ ถุงน้ำที่ปล่อยไว้อาจขยายใหญ่
ทำให้กระดูกรอบฟันซี่ข้างหน้าละลาย เกิดร่องลึกที่ทำความสะอาดไม่ได้
ก่อนจัดฟัน หรือก่อนทำฟันบางอย่าง ตามแผนการรักษาของทันตแพทย์
ฟันคุดผุ ฟันซี่ในสุดแปรงยาก ถ้าผุแล้วมักไม่คุ้มที่จะรักษา

ฟันคุดแบบไหนอาจเก็บไว้ได้

ขึ้นตรง สบกับฟันคู่สบ และแปรงทำความสะอาดได้ดี
ฝังลึกในกระดูกทั้งซี่ ไม่สัมผัสกับช่องปาก และเอกซเรย์ไม่พบปัญหา
ผู้ที่มีโรคประจำตัวที่ทำให้การผ่าตัดเสี่ยงสูง และฟันคุดไม่มีอาการ

กรณีเก็บไว้ ควรตรวจติดตามและเอกซเรย์เป็นระยะตามที่ทันตแพทย์แนะนำ ประมาณทุก 1–2 ปี

งานวิจัยว่าอย่างไรเรื่องการผ่าฟันคุดที่ไม่มีอาการ

คำถามว่าควรผ่าฟันคุดที่ไม่มีอาการเพื่อป้องกันหรือไม่ เป็นเรื่องที่ผู้เชี่ยวชาญยังเห็นต่างกัน

Cochrane (2020) ทบทวนงานวิจัยทั้งหมดที่เปรียบเทียบการผ่ากับการเก็บฟันคุดที่ไม่มีอาการและไม่มีโรค พบเพียงสองการศึกษาที่เข้าเกณฑ์ ได้แก่ การทดลองแบบสุ่มในสหราชอาณาจักร 164 คน และการศึกษาติดตามในสหรัฐอเมริกา 416 คน ผู้วิจัยสรุปว่าหลักฐานยังไม่เพียงพอที่จะบอกว่าควรผ่าหรือเก็บไว้ และแนะนำให้ทันตแพทย์พูดคุยข้อดีข้อเสียกับคนไข้เป็นรายกรณี ข้อสังเกตหนึ่งคือ การเก็บฟันคุดไว้อาจสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคเหงือกที่ฟันกรามซี่ข้างหน้ามากขึ้น แต่หลักฐานส่วนนี้มาจากการศึกษาเชิงสังเกต [1]
NICE สหราชอาณาจักร (2000) แนะนำว่าไม่ควรผ่าฟันคุดที่ไม่มีโรคเพื่อป้องกัน และควรผ่าเมื่อมีโรค เช่น เหงือกคลุมฟันอักเสบซ้ำ ฟันคุดผุจนบูรณะไม่ได้ การติดเชื้อรุนแรงหรือฝีหนอง การละลายของฟันคุดหรือฟันข้างเคียง ถุงน้ำหรือเนื้องอก [2]
ผู้เชี่ยวชาญบางกลุ่มเห็นต่าง เช่น คณะทันตศัลยศาสตร์ของราชวิทยาลัยศัลยแพทย์แห่งอังกฤษ แสดงความเห็นแย้งว่า การรอให้มีปัญหาก่อนอาจทำให้ฟันกรามซี่ที่สองผุตรงจุดที่ฟันคุดชน และต้องผ่าในตอนที่อายุมากขึ้น [3]

ข้อสรุปในทางปฏิบัติคือ ไม่มีคำตอบเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน การตัดสินใจขึ้นกับลักษณะฟันในเอกซเรย์ อาการที่เคยเป็น อายุ สุขภาพ และความต้องการของคุณ

ฟันคุดกับฟันกรามซี่ที่สอง

ปัญหาที่ทำให้ทันตแพทย์กังวลมากที่สุดเกี่ยวกับฟันคุดที่เอียงชนฟันข้างหน้า คือ ฟันกรามซี่ที่สองผุตรงจุดที่ชน บริเวณนี้แปรงฟันและใช้ไหมขัดฟันเข้าไม่ถึง เศษอาหารติดค้างได้ง่าย และมักผุลึกก่อนที่คนไข้จะรู้สึก บางรายผุจนต้องรักษารากฟันหรือถอนฟันกรามซี่ที่สองไปด้วย ซึ่งเป็นฟันที่ใช้เคี้ยวสำคัญ

นอกจากฟันผุ ฟันคุดที่ชนยังอาจทำให้กระดูกด้านหลังฟันกรามซี่ที่สองละลาย เกิดร่องลึกที่สะสมเชื้อโรค ภาพเอกซเรย์จึงสำคัญในการตรวจหาปัญหาเหล่านี้ตั้งแต่ระยะแรก อ่านวิธีดูภาพเอกซเรย์ที่ ฟันคุดแบบไหนผ่ายาก ดูจากเอกซเรย์อย่างไร

ถ้าไม่ปวด ทำไมยังแนะนำให้ผ่า

ปัญหาหลายอย่างของฟันคุดเกิดแบบเงียบๆ เช่น ฟันซี่ข้างหน้าผุตรงจุดที่ชน หรือถุงน้ำรอบฟันคุด กว่าจะปวดก็มักลุกลามแล้ว อีกเหตุผลคืออายุ ผ่าตอนอายุน้อยแผลหายเร็วกว่า ถ้ารอจนอายุมากแล้วค่อยมีปัญหา การผ่าจะยากขึ้นและพักฟื้นนานขึ้น

ส่วนการผ่าป้องกันก็มีความเสี่ยงเช่นกัน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ NICE ไม่แนะนำการผ่าฟันคุดที่ไม่มีโรคเป็นประจำ [2] ทันตแพทย์จะชั่งน้ำหนักระหว่างความเสี่ยงของการผ่าตอนนี้ กับโอกาสที่ฟันคุดจะก่อปัญหาในอนาคต แล้วอธิบายให้คุณตัดสินใจ

ผ่าตอนอายุเท่าไหร่ดี

โดยทั่วไป ผ่าฟันคุดตอนอายุ 18–25 ปี แผลหายเร็วกว่า เพราะรากฟันยังสร้างไม่เสร็จ และกระดูกยังไม่แข็งมาก ผู้ใหญ่และผู้สูงอายุผ่าได้เช่นกัน แต่การผ่าและการพักฟื้นมักใช้เวลานานกว่า

ถ้าเลือกเก็บฟันคุดไว้ ต้องติดตามอย่างไร

ตรวจฟันทุก 6–12 เดือน ตามที่ทันตแพทย์แนะนำ
เอกซเรย์เป็นระยะ ดูว่าฟันคุดเปลี่ยนตำแหน่ง ฟันข้างหน้าผุ หรือมีถุงน้ำหรือไม่
ทำความสะอาดฟันซี่ในสุดให้ดี ใช้แปรงหัวเล็กและไหมขัดฟัน
กลับมาพบทันตแพทย์ทันทีถ้ามีอาการ เช่น ปวด เหงือกบวม มีกลิ่นปาก อ่านเพิ่มที่ ฟันคุดปวด เหงือกบวม

การเลือกเก็บไว้ไม่ใช่การตัดสินใจถาวร ถ้าวันหนึ่งฟันเริ่มก่อปัญหา ก็วางแผนผ่าได้

ความเสี่ยงของการผ่าฟันคุด

การผ่าฟันคุดเป็นการผ่าตัดเล็กที่ทำกันทั่วไป แต่ก็มีความเสี่ยงที่ควรรู้

ปวด บวม อ้าปากได้น้อย ในช่วง 3–7 วันแรก พบได้ปกติ
เบ้าฟันอักเสบ ลิ่มเลือดหลุด ปวดมากขึ้นในวันที่ 2–4 รักษาได้ด้วยการล้างแผลและใส่ยา อ่านเพิ่มที่ เบ้าฟันอักเสบหลังถอนฟัน
ติดเชื้อ พบไม่บ่อย รักษาด้วยยาและการล้างแผล
ชาที่ริมฝีปากล่างหรือลิ้น เกิดเมื่อรากฟันคุดล่างอยู่ใกล้เส้นประสาท ส่วนใหญ่ชาชั่วคราวและกลับมาเป็นปกติ เอกสารของโรงพยาบาลรัฐในอังกฤษระบุว่าประมาณร้อยละ 0.5–2 มีอาการถาวร [4] ทันตแพทย์จะประเมินความเสี่ยงนี้จากเอกซเรย์ก่อนผ่า อ่านเพิ่มที่ ชาหลังผ่าฟันคุด

ก่อนผ่าทันตแพทย์จะดูอะไร

ทันตแพทย์จะถ่ายเอกซเรย์เพื่อดู

ทิศทางและความลึกของฟันคุด
จำนวนและรูปร่างของราก
ระยะห่างจากเส้นประสาทในขากรรไกรล่าง และโพรงอากาศของขากรรไกรบน
สภาพของฟันซี่ข้างหน้า

แล้วอธิบายขั้นตอน ความเสี่ยง และค่าใช้จ่ายก่อนตัดสินใจ ถ้ารากฟันคุดอยู่ชิดเส้นประสาทมาก ทันตแพทย์อาจเสนอทางเลือกอื่น เช่น การผ่าเอาเฉพาะตัวฟันแล้วเก็บรากไว้ หรือการติดตามแทน อ่านขั้นตอนการผ่าได้ที่ ผ่าฟันคุดทำอย่างไร เจ็บไหม

เตรียมตัวก่อนวันผ่า

กินอาหารมาก่อนได้ตามปกติ
แจ้งโรคประจำตัว ยาที่กินอยู่ และประวัติแพ้ยา โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือด ยาแอสไพริน และยารักษากระดูกพรุน ห้ามหยุดยาเอง อ่านเพิ่มที่ ถอนฟันได้ไหม ถ้ามีโรคประจำตัว
ถ้ามีอาการบวมอักเสบอยู่ ทันตแพทย์อาจให้ยาจนยุบก่อน แล้วค่อยนัดผ่า
เตรียมอาหารนิ่มและถุงเจลเย็นไว้ที่บ้าน
นัดวันที่หยุดพักได้ 1–2 วันหลังผ่า

คำถามที่พบบ่อย

ฟันคุดทำให้ฟันหน้าเกได้ไหม ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าฟันคุดดันให้ฟันหน้าเก ตำราทันตกรรมจัดฟันมาตรฐานระบุว่าฟันหน้าล่างซ้อนได้แม้ในคนที่ไม่มีฟันคุดเลย และสาเหตุหลักคือการเติบโตช่วงท้ายของขากรรไกรล่าง [5] การผ่าฟันคุดจึงไม่ได้ป้องกันฟันเกเสมอไป อ่านเพิ่มที่ จัดฟันเสร็จแล้วฟันเก

ฟันคุดทำให้ปวดหัวหรือปวดหูได้ไหม ฟันคุดที่อักเสบทำให้ปวดร้าวไปที่หู ขมับ หรือกรามได้ ถ้าปวดแบบนี้ร่วมกับเหงือกบวมที่ฟันซี่ในสุด ควรมาตรวจ

ฟันคุดบนกับฟันคุดล่างต่างกันไหม ฟันคุดบนส่วนใหญ่ถอนง่ายกว่าและหายเร็วกว่า ฟันคุดล่างมักฝังในกระดูกแข็งกว่า และอยู่ใกล้เส้นประสาท จึงต้องผ่าบ่อยกว่า

ผ่าฟันคุดใช้เวลานานไหม ส่วนใหญ่ประมาณ 30–60 นาทีต่อซี่ ขึ้นกับความยาก

ทำไมทันตแพทย์แต่ละคนให้คำแนะนำไม่เหมือนกัน เพราะหลักฐานเรื่องการผ่าฟันคุดที่ไม่มีอาการยังไม่ชัดเจน [1] ทันตแพทย์แต่ละคนจึงอาจให้น้ำหนักกับความเสี่ยงต่างกัน ถ้าได้คำแนะนำไม่ตรงกัน ให้ถามเหตุผลจากภาพเอกซเรย์ เช่น ฟันข้างหน้าเริ่มผุหรือไม่ มีถุงน้ำหรือไม่ แล้วตัดสินใจจากข้อมูลนั้น

ผ่าฟันคุดราคาเท่าไหร่ ขึ้นกับความยากของแต่ละซี่ อ่านปัจจัยที่ทำให้ราคาต่างกันและสิทธิประกันสังคมที่ ผ่าฟันคุดราคาเท่าไหร่

ฟันคุดที่ฝังในกระดูกทั้งซี่ อยู่ไปตลอดชีวิตได้ไหม หลายคนมีฟันคุดฝังอยู่โดยไม่เคยมีปัญหาเลย แต่ควรเอกซเรย์ติดตามเป็นระยะ เพราะบางครั้งเกิดถุงน้ำหรือเริ่มโผล่ขึ้นมาเมื่อกระดูกด้านบนบางลงตามอายุ

ผ่าฟันคุดที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านศัลยศาสตร์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล และเครื่องเอกซเรย์ใบหน้าสำหรับดูตำแหน่งฟันคุดก่อนผ่า ถอนฟัน 900–1,500 บาท ผ่าฟันคุด 3,000–4,500 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้าถอนฟัน ผ่าฟันคุด และอ่านวิธีดูแลแผลได้ที่ หลังผ่าฟันคุด กินอะไรได้บ้าง

อ้างอิง

Ghaeminia H, Nienhuijs MEL, Toedtling V, et al. Surgical removal versus retention for the management of asymptomatic disease-free impacted wisdom teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020;(5):CD003879. Cochrane Library
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Guidance on the extraction of wisdom teeth. Technology appraisal guidance TA1. 2000. NICE
Faculty of Dental Surgery, Royal College of Surgeons of England. NICE review of guidance on wisdom teeth extraction: FDS response. RCS England
Hull University Teaching Hospitals NHS Trust. Removal of Wisdom Teeth (Third Molars). เอกสารสำหรับผู้ป่วย
Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 4 Later Stages of Development