เมื่อทันตแพทย์เปิดภาพเอกซเรย์ฟันคุดให้ดู คนไข้หลายคนเห็นแค่ภาพขาวดำของฟันทั้งปาก แล้วได้ยินคำว่า "ฟันคุดนอน" "ฝังลึก" "ใกล้เส้นประสาท" โดยไม่แน่ใจว่าหมายถึงอะไร บทความนี้อธิบายวิธีอ่านภาพเอกซเรย์ฟันคุดเบื้องต้น ฟันคุดแต่ละแบบต่างกันอย่างไร และทำไมบางซี่ผ่าง่าย บางซี่ผ่ายาก
ความยากของการผ่าฟันคุดไม่ได้ขึ้นกับปัจจัยเดียว งานทบทวนวรรณกรรมเรื่องดัชนีความยากของการผ่าฟันคุดสรุปว่า ต้องพิจารณาทั้งปัจจัยจากภาพเอกซเรย์ เช่น ความลึก ทิศทาง รูปร่างราก และความสัมพันธ์กับคลองเส้นประสาท ร่วมกับปัจจัยของคนไข้ เช่น อายุ การอ้าปาก และลักษณะใบหน้า [1] ภาพเอกซเรย์จึงเป็นข้อมูลสำคัญแต่ไม่ใช่ทั้งหมด
เอกซเรย์ชนิดไหนที่ใช้ดูฟันคุด
| ชนิด | เห็นอะไร | ใช้เมื่อไหร่ |
|---|---|---|
| เอกซเรย์ในปากขนาดเล็ก | ฟันไม่กี่ซี่ รายละเอียดชัด | ฟันคุดบนบางซี่ หรือดูฟันข้างเคียง มักเห็นฟันคุดล่างไม่ครบ |
| เอกซเรย์ใบหน้าแบบพานอรามิก | ฟันทั้งปาก ขากรรไกรบนล่าง ไซนัส คลองเส้นประสาท | ภาพมาตรฐานสำหรับวางแผนผ่าฟันคุด |
| เอกซเรย์สามมิติ (CBCT) | ภาพสามมิติ ดูได้ทุกทิศทาง | เมื่อภาพพานอรามิกบ่งว่ารากอยู่ชิดเส้นประสาทหรือมีรอยโรค |
ภาพพานอรามิกมีข้อจำกัดคือเป็นภาพสองมิติ สิ่งที่ซ้อนกันในภาพอาจไม่ได้อยู่ชิดกันจริง เช่น รากฟันที่ดูเหมือนทับคลองเส้นประสาท อาจอยู่ด้านหน้าหรือด้านหลังคลองก็ได้ เอกซเรย์สามมิติจึงใช้ช่วยตัดสินในกรณีที่ไม่แน่ใจ แต่มีปริมาณรังสีมากกว่า จึงไม่ได้ใช้ทุกราย
ฟันคุดแบ่งตามทิศทาง
การแบ่งตามทิศทางที่ใช้กันแพร่หลายมาจากการจำแนกของ Winter โดยดูมุมระหว่างแนวแกนของฟันคุดกับฟันกรามซี่ที่สอง [1]
| ทิศทาง | ลักษณะ | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| ตั้งตรง | ฟันตั้งขนานกับฟันข้างหน้า | ถ้ามีที่ขึ้น อาจขึ้นได้เต็มซี่ ถ้าไม่มีที่ มักมีเหงือกคลุมด้านหลัง |
| เอียงไปด้านหน้า | ฟันเอียงพิงฟันกรามซี่ที่สอง | พบบ่อยที่สุดในฟันคุดล่าง เศษอาหารติดตรงจุดชน เสี่ยงฟันซี่ข้างหน้าผุ |
| นอนราบ | ฟันนอนตะแคงในแนวราบ ชนรากหรือคอฟันซี่ข้างหน้า | ขึ้นเองไม่ได้ มักต้องแบ่งฟันเพื่อผ่า |
| เอียงไปด้านหลัง | ฟันเอียงไปทางกิ่งขากรรไกร | พบน้อย การผ่ามักยากเพราะเข้าถึงได้ยาก |
| เอียงไปทางแก้มหรือลิ้น | ฟันเอียงออกด้านข้าง | ดูได้ชัดจากการตรวจในปากหรือเอกซเรย์สามมิติ |
ในภาษาพูด คำว่า "ฟันคุดนอน" มักหมายถึงฟันที่นอนราบหรือเอียงมากไปด้านหน้า ซึ่งเป็นแบบที่คนไข้ได้ยินบ่อยที่สุด
ฟันคุดแบ่งตามความลึกและพื้นที่
การจำแนกของ Pell และ Gregory ใช้สองมิติ [1]
ความลึก เทียบกับระดับผิวบดเคี้ยวของฟันกรามซี่ที่สอง
- ระดับตื้น ผิวบนของฟันคุดอยู่ระดับเดียวกับผิวบดเคี้ยวของฟันข้างหน้า
- ระดับกลาง อยู่ต่ำกว่าผิวบดเคี้ยว แต่สูงกว่าคอฟันของฟันข้างหน้า
- ระดับลึก อยู่ต่ำกว่าคอฟันของฟันข้างหน้า ฝังในกระดูก
พื้นที่ด้านหลัง ระหว่างฟันกรามซี่ที่สองกับขอบหน้าของกิ่งขากรรไกร
- พื้นที่พอสำหรับฟันทั้งซี่
- พื้นที่ไม่พอ ฟันบางส่วนอยู่ในกิ่งขากรรไกร
- ฟันเกือบทั้งซี่อยู่ในกิ่งขากรรไกร
โดยทั่วไป ฟันที่ลึกกว่าและมีพื้นที่น้อยกว่า ต้องกรอกระดูกมากกว่าและผ่าได้ยากกว่า แต่งานทบทวนวรรณกรรมเตือนว่า การจำแนกนี้ทำนายความยากได้ไม่ดีนักสำหรับฟันบางลักษณะ เช่น ฟันที่ตั้งตรง [1] ทันตแพทย์จึงใช้ข้อมูลหลายอย่างร่วมกัน
ปัจจัยที่ทำให้ผ่ายาก
จากภาพเอกซเรย์
- ความลึกของฟัน ยิ่งลึกยิ่งต้องกรอกระดูกมาก
- ทิศทางของฟัน ฟันนอนราบหรือเอียงไปด้านหลังมักยากกว่า
- จำนวนและรูปร่างราก รากเดียวรวมกันรูปกรวยถอนง่ายกว่า รากหลายรากแยกกว้าง รากโค้ง หรือปลายรากงอ ยากกว่า
- ความยาวราก รากที่ยังสร้างไม่เสร็จในคนอายุน้อยมักง่ายกว่า
- ความสัมพันธ์กับคลองเส้นประสาท ถ้าชิดกันต้องระวังมากขึ้น
- ความสัมพันธ์กับฟันกรามซี่ที่สอง ฟันที่ชนรากฟันข้างหน้าต้องระวังไม่ให้กระทบฟันซี่นั้น
- ความหนาแน่นของกระดูก กระดูกแข็งในผู้ใหญ่ทำให้ผ่าได้ยากขึ้น
จากตัวคนไข้
- อายุ ผู้ใหญ่อายุมากขึ้น รากยาวและกระดูกแข็งขึ้น การผ่าและการฟื้นตัวมักนานกว่า
- การอ้าปาก อ้าปากได้น้อยทำให้เข้าถึงฟันยาก
- ขนาดลิ้นและความยืดหยุ่นของแก้ม มีผลต่อการมองเห็นและการเข้าถึง
- การอักเสบที่มีอยู่ ทำให้อ้าปากได้น้อยและเนื้อเยื่อบวม
สัญญาณที่บ่งว่ารากอยู่ใกล้เส้นประสาท
ในภาพพานอรามิก มีสัญญาณที่ใช้กันมานานซึ่ง Rood และ Shehab รวบรวมไว้ว่าสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อเส้นประสาทในขากรรไกรล่าง [2]
สัญญาณที่รากฟัน
- รากฟันมีแถบสีเข้มขึ้นตรงที่คลองเส้นประสาทพาดผ่าน
- รากฟันเบี่ยงหักมุมตรงคลองเส้นประสาท
- รากฟันคอดแคบลงตรงที่ซ้อนกับคลอง
- ปลายรากมีลักษณะเข้มและแยกเป็นสองแฉกรอบคลอง
สัญญาณที่คลองเส้นประสาท
- เส้นขอบขาวของคลองขาดหายตรงที่ซ้อนกับราก
- คลองเบี่ยงทิศทางเมื่อผ่านราก
- คลองแคบลงตรงที่ผ่านราก
สัญญาณเหล่านี้ ไม่ได้แปลว่าจะเกิดการบาดเจ็บแน่นอน และการศึกษาต่อมาให้ผลไม่ตรงกันว่าทำนายได้แม่นแค่ไหน แต่ถ้าพบหลายสัญญาณร่วมกัน ทันตแพทย์มักพิจารณาเอกซเรย์สามมิติหรือปรับวิธีผ่า อ่านเรื่องความเสี่ยงต่อเส้นประสาทเพิ่มที่ ชาหลังผ่าฟันคุด
ฟันคุดบนดูอะไรเพิ่ม
ฟันคุดบนส่วนใหญ่ถอนง่ายกว่าฟันคุดล่าง เพราะกระดูกขากรรไกรบนบางและยืดหยุ่นกว่า แต่มีสิ่งที่ต้องดูในภาพเอกซเรย์ คือ
- ระยะห่างระหว่างรากกับโพรงไซนัส รากที่ยื่นเข้าไปในพื้นไซนัสอาจทำให้เกิดรูเชื่อมเล็กๆ หลังถอน ซึ่งส่วนใหญ่ปิดได้เอง
- ความสูงของฟันในกระดูก ฟันคุดบนที่อยู่สูงมากอาจเข้าถึงยาก
- ฟันคุดบนกัดโดนแก้มหรือเหงือก มักเห็นจากการตรวจในปากมากกว่าเอกซเรย์
สิ่งอื่นที่ทันตแพทย์มองหาในภาพ
นอกจากความยากของการผ่าแล้ว ทันตแพทย์ยังดู
- ฟันกรามซี่ที่สองผุตรงจุดที่ฟันคุดชน ซึ่งมักมองไม่เห็นด้วยตา
- กระดูกละลายระหว่างฟันคุดกับฟันข้างหน้า เกิดร่องลึกที่ทำความสะอาดไม่ได้
- ถุงน้ำรอบฟันคุด เห็นเป็นบริเวณสีเข้มขอบชัดรอบตัวฟัน
- รากฟันข้างหน้าละลาย จากแรงดันของฟันคุด
- ฟันคุดผุ
สิ่งเหล่านี้มีผลต่อการตัดสินใจว่าควรผ่าหรือไม่ อ่านเพิ่มที่ ฟันคุดต้องผ่าไหม
ปริมาณรังสีจากเอกซเรย์ฟัน
คนไข้หลายคนกังวลเรื่องรังสี เอกซเรย์ฟันใช้ปริมาณรังสีต่ำ และทันตแพทย์ถ่ายเฉพาะเมื่อจำเป็นต่อการวินิจฉัยหรือวางแผนการรักษา เอกซเรย์สามมิติใช้รังสีมากกว่าพานอรามิก จึงใช้เมื่อข้อมูลเพิ่มเติมจะเปลี่ยนการตัดสินใจ ถ้าตั้งครรภ์หรือสงสัยว่าตั้งครรภ์ ควรแจ้งทันตแพทย์ก่อนถ่ายเอกซเรย์ เพื่อพิจารณาความจำเป็นและป้องกันอย่างเหมาะสม
คำถามที่ควรถามเมื่อดูภาพเอกซเรย์
- ฟันคุดของฉันอยู่ทิศทางไหน ลึกแค่ไหน
- มีปัญหากับฟันซี่ข้างหน้าไหม เช่น ผุหรือกระดูกละลาย
- รากอยู่ใกล้เส้นประสาทหรือไซนัสไหม
- ควรถ่ายเอกซเรย์สามมิติเพิ่มไหม
- ถ้าไม่ผ่า ควรติดตามบ่อยแค่ไหน
- ผ่ายากแค่ไหน ใช้เวลาประมาณเท่าไหร่ และค่าใช้จ่ายอยู่ในช่วงไหน
ตัวอย่างการอ่านภาพแบบง่าย
ลองนึกภาพเอกซเรย์พานอรามิกที่ทันตแพทย์เปิดให้ดู ฟันจะเรียงเป็นแนวโค้งเหมือนรอยยิ้ม ฟันบนอยู่ครึ่งบน ฟันล่างอยู่ครึ่งล่าง ฟันคุดอยู่ปลายสุดทั้งซ้ายและขวา สิ่งที่คุณมองหาได้เอง ได้แก่
- นับฟันคุด ว่ามีกี่ซี่ บางคนมีครบสี่ บางคนไม่มีเลย
- ดูทิศทาง ฟันคุดตั้งขนานกับฟันข้างหน้า หรือเอียง หรือนอน
- ดูความลึก ผิวบนของฟันคุดอยู่ระดับเดียวกับฟันข้างหน้า หรือจมลึกกว่า
- ดูจุดที่ฟันคุดชนฟันข้างหน้า ถ้าเห็นบริเวณสีเข้มบนฟันข้างหน้าตรงจุดชน อาจเป็นฟันผุ
- ดูเส้นคู่สีขาวที่วิ่งใต้รากฟันล่าง นั่นคือคลองเส้นประสาท สังเกตว่ารากฟันคุดอยู่ห่างหรือซ้อนกับคลองนี้
- ดูฟันคุดบนกับพื้นไซนัส ซึ่งเป็นบริเวณสีเข้มเหนือรากฟันบน
การอ่านด้วยตัวเองช่วยให้เข้าใจคำอธิบายของทันตแพทย์ได้ดีขึ้น แต่การวินิจฉัยและการประเมินความเสี่ยงต้องอาศัยการตรวจโดยทันตแพทย์
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ฟันคุดนอนต้องผ่าทุกซี่" ฟันที่นอนฝังลึกทั้งซี่ ไม่สัมผัสช่องปาก และไม่มีโรค อาจติดตามได้ ขึ้นกับการประเมิน
"ฟันคุดตั้งตรงไม่ต้องผ่าเสมอ" ฟันตั้งตรงที่ไม่มีที่ขึ้นและมีเหงือกคลุม ก็อักเสบซ้ำได้เช่นกัน
"ภาพพานอรามิกบอกได้แน่นอนว่าจะชาหรือไม่" ภาพบอกได้เพียงระดับความเสี่ยง ไม่ได้ทำนายแน่นอน [2]
คำถามที่พบบ่อย
ต้องเอกซเรย์ทุกครั้งก่อนถอนฟันไหม สำหรับฟันคุดและฟันที่ถอนยาก ควรเอกซเรย์เพื่อวางแผน ส่วนฟันที่ขึ้นปกติและโยกมาก ทันตแพทย์จะพิจารณาตามความจำเป็น
มีภาพเอกซเรย์จากที่อื่นแล้ว ใช้ได้ไหม ถ้าเป็นภาพที่ชัดเจนและถ่ายไม่นาน มักใช้ประกอบได้ นำภาพหรือไฟล์มาด้วย ทันตแพทย์จะพิจารณาว่าต้องถ่ายใหม่หรือไม่
ฟันคุดเปลี่ยนตำแหน่งได้ไหม ในวัยรุ่นและคนอายุน้อย ฟันคุดยังขยับได้ระหว่างที่รากกำลังสร้าง การติดตามด้วยเอกซเรย์จึงช่วยดูแนวโน้ม
ภาพเอกซเรย์เก็บไว้นานแค่ไหน ขอสำเนาได้ไหม คลินิกเก็บภาพไว้ในระบบเพื่อเปรียบเทียบในการตรวจครั้งต่อไป คุณขอสำเนาภาพไปใช้ปรึกษาที่อื่นได้ สอบถามเจ้าหน้าที่ในวันตรวจ
ฟันคุดบนกับฟันคุดล่างต้องเอกซเรย์แยกกันไหม เอกซเรย์ใบหน้าแบบพานอรามิกหนึ่งภาพเห็นฟันคุดทั้งสี่ซี่พร้อมกัน ไม่ต้องถ่ายแยก
ภาพเอกซเรย์บอกได้ไหมว่าฟันคุดจะขึ้นได้เอง ช่วยประเมินได้ ถ้าฟันตั้งตรงและมีพื้นที่ด้านหลังเพียงพอ ฟันอาจขึ้นได้เมื่อเวลาผ่านไป แต่ถ้าฟันนอนหรือพื้นที่ไม่พอ โอกาสขึ้นเต็มซี่ต่ำมาก ทันตแพทย์จะอธิบายจากภาพของคุณ
เอกซเรย์และผ่าฟันคุดที่ Dental Vista
คลินิกมีเครื่องเอกซเรย์ใบหน้าสำหรับดูตำแหน่งฟันคุดก่อนผ่า ผ่าฟันคุด 3,000–4,500 บาท ขึ้นกับความยาก ทันตแพทย์จะเปิดภาพอธิบายให้ดูก่อนตัดสินใจ ดูรายละเอียดที่ หน้าถอนฟัน ผ่าฟันคุด และขั้นตอนการผ่าที่ ผ่าฟันคุดทำอย่างไร เจ็บไหม
อ้างอิง
- Bhansali SP, Bhansali S, Tiwari A, et al. Review of difficulty indices for removal of impacted third molars and a new classification of difficulty indices. Journal of Maxillofacial and Oral Surgery. 2021;20(2):167–179. PMC
- Rood JP, Shehab BA. The radiological prediction of inferior alveolar nerve injury during third molar surgery. British Journal of Oral and Maxillofacial Surgery. 1990;28(1):20–25.
