ชาหลังผ่าฟันคุด ริมฝีปากหรือลิ้นชา จะหายไหม เส้นประสาทกับฟันคุดล่าง

หลังผ่าฟันคุดล่าง ริมฝีปากล่าง คาง และลิ้นด้านเดียวกันจะชาประมาณ 2–4 ชั่วโมงจากยาชาเฉพาะที่ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้ายาชาควรหมดฤทธิ์ไปแล้วและยังรู้สึกชา เสียวซ่า หรือรู้สึกแปลกๆ ที่ริมฝีปาก คาง หรือลิ้น ในวันถัดไป อาจเกิดจาก การบาดเจ็บของเส้นประสาท ระหว่างการผ่า

ข่าวดีคืออาการนี้ ส่วนใหญ่เป็นชั่วคราว และค่อยๆ ดีขึ้นเองในหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน มีเพียงส่วนน้อยที่เป็นถาวร เอกสารข้อมูลผู้ป่วยของโรงพยาบาลรัฐในอังกฤษระบุว่า หลังผ่าฟันคุดล่าง ประมาณร้อยละ 2–20 มีอาการชาหรือเสียวซ่าที่อาจอยู่นานหลายสัปดาห์ และประมาณร้อยละ 0.5–2 มีอาการถาวร [1]

บทความนี้อธิบายว่าทำไมการผ่าฟันคุดถึงทำให้ชาได้ ทันตแพทย์ประเมินความเสี่ยงล่วงหน้าอย่างไร มีทางเลือกอะไรสำหรับฟันที่เสี่ยงสูง และควรทำอะไรถ้ายังชาหลังผ่า

เส้นประสาทที่เกี่ยวข้องกับฟันคุดล่าง

เส้นประสาทในขากรรไกรล่าง

เส้นประสาทนี้วิ่งอยู่ในคลองกระดูกภายในขากรรไกรล่าง ใต้รากฟันกราม แล้วออกมาเลี้ยงความรู้สึกของ ริมฝีปากล่าง คาง และเหงือกด้านหน้า ของข้างนั้น รากฟันคุดล่างบางซี่อยู่ชิดหรือพาดผ่านคลองกระดูกนี้ การถอนรากฟันจึงอาจกดหรือกระทบเส้นประสาท

เส้นประสาทนี้ไม่ได้ควบคุมการขยับของริมฝีปากหรือใบหน้า การบาดเจ็บจึงทำให้ ชาหรือรู้สึกผิดปกติ แต่ไม่ได้ทำให้หน้าเบี้ยวหรือยิ้มไม่ได้

เส้นประสาทลิ้น

เส้นประสาทนี้วิ่งอยู่ใต้เหงือกด้านในของฟันคุดล่าง ใกล้ผิวมาก แล้วไปเลี้ยงความรู้สึกและการรับรสของ ลิ้นสองในสามส่วนหน้า ข้างเดียวกัน การบาดเจ็บทำให้ลิ้นชา เสียวซ่า หรือรับรสเปลี่ยนไป งานวิเคราะห์อภิมานปี 2023 พบว่า อาการผิดปกติของเส้นประสาทลิ้นชั่วคราวเกิดประมาณร้อยละ 2.6 โดยเฉลี่ย และอาการถาวรประมาณร้อยละ 0.24 [2]

เส้นประสาท	บริเวณที่ชา	ความเสี่ยงสัมพันธ์กับ
เส้นประสาทในขากรรไกรล่าง	ริมฝีปากล่าง คาง เหงือกด้านหน้า	ระยะห่างระหว่างรากฟันคุดกับคลองเส้นประสาท
เส้นประสาทลิ้น	ลิ้นข้างเดียวกัน การรับรส	ตำแหน่งของเส้นประสาทใต้เหงือกด้านใน และวิธีเปิดแผล

ฟันคุดบนไม่มีเส้นประสาทหลักแบบนี้อยู่ใกล้ อาการชาถาวรจากการถอนฟันคุดบนจึงพบน้อยมาก

ใครเสี่ยงมากกว่า

ความเสี่ยงไม่เท่ากันทุกคน ปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงมากขึ้น ได้แก่

รากฟันคุดอยู่ชิดหรือซ้อนกับคลองเส้นประสาท ในภาพเอกซเรย์
ฟันฝังลึกในกระดูก ต้องกรอกระดูกมาก
ฟันนอนในแนวราบ หรือเอียงมาก
อายุมากขึ้น รากฟันยาวและกระดูกแข็งขึ้น การผ่าใช้เวลานานกว่า และเส้นประสาทฟื้นตัวช้ากว่า
รากโค้งหรือรากพันรอบคลองเส้นประสาท

ทันตแพทย์ประเมินความเสี่ยงอย่างไร

เอกซเรย์พานอรามิก

ภาพเอกซเรย์ใบหน้าแบบพานอรามิกช่วยดูความสัมพันธ์ระหว่างรากฟันคุดกับคลองเส้นประสาท ทันตแพทย์จะมองหาสัญญาณบางอย่างที่บ่งว่ารากอยู่ชิดเส้นประสาท เช่น

รากฟันมีแถบสีเข้มพาดผ่านตรงที่คลองเส้นประสาทซ้อน
เส้นขอบขาวของคลองเส้นประสาทหายไปตรงที่ซ้อนกับราก
คลองเส้นประสาทเบี่ยงทิศหรือแคบลงตรงที่ผ่านราก
รากฟันเบี่ยงหรือคอดตรงที่สัมผัสคลอง

สัญญาณเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าจะเกิดการบาดเจ็บแน่นอน แต่บอกว่าควรประเมินเพิ่มเติม

เอกซเรย์สามมิติ

ในกรณีที่ภาพพานอรามิกบ่งชี้ความเสี่ยงสูง ทันตแพทย์อาจแนะนำเอกซเรย์สามมิติ (CBCT) เพื่อดูตำแหน่งของเส้นประสาทเทียบกับรากฟันในทุกทิศทาง ซึ่งช่วยในการวางแผนและการตัดสินใจเลือกวิธีผ่า ไม่จำเป็นต้องทำทุกราย อ่านเพิ่มเกี่ยวกับการอ่านภาพเอกซเรย์ฟันคุดที่ ฟันคุดแบบไหนผ่ายาก ดูจากเอกซเรย์อย่างไร

ทางเลือกสำหรับฟันที่เสี่ยงต่อเส้นประสาทสูง

1. ผ่าออกทั้งซี่อย่างระมัดระวัง

ทันตแพทย์อาจแบ่งฟันเป็นชิ้นเล็กๆ และกรอกระดูกให้น้อยที่สุดเพื่อลดแรงที่กระทำต่อเส้นประสาท ในกรณีซับซ้อนมาก อาจส่งต่อศัลยแพทย์ช่องปากในโรงพยาบาล

2. ผ่าเอาเฉพาะตัวฟัน เก็บรากไว้ (coronectomy)

วิธีนี้ตัดเอาเฉพาะส่วนตัวฟันออก แล้วจงใจเก็บรากที่อยู่ชิดเส้นประสาทไว้ในกระดูก เพื่อไม่ต้องดึงรากที่อาจกระทบเส้นประสาท ใช้ได้เฉพาะฟันที่รากไม่มีการติดเชื้อหรือฟันผุลามถึงโพรงประสาท

งานวิเคราะห์อภิมานปี 2023 รวม 42 การศึกษา เปรียบเทียบวิธีนี้กับการถอนทั้งซี่ในฟันคุดล่างที่เสี่ยงต่อเส้นประสาท พบว่า [3]

อาการชาจากเส้นประสาทในขากรรไกรล่างน้อยกว่าชัดเจน ประมาณร้อยละ 1 เทียบกับประมาณร้อยละ 8 ในกลุ่มถอนทั้งซี่
มีโอกาสต้องผ่าตัดซ้ำมากกว่า เช่น รากที่เหลือเคลื่อนขึ้นมาใกล้ผิวเหงือกหรือมีการอักเสบ จนต้องผ่าเอารากออกภายหลัง
รากที่เหลือเคลื่อนตัว พบประมาณร้อยละ 8 ส่วนใหญ่เคลื่อนขึ้นด้านบน ห่างจากเส้นประสาท ทำให้ถ้าต้องเอาออกภายหลังจะง่ายและปลอดภัยกว่า
ความปวดและเบ้าฟันอักเสบ ไม่ต่างกันชัดเจน

ผู้วิจารณ์ระบุว่างานวิจัยที่รวบรวมส่วนใหญ่เป็นการศึกษาเชิงสังเกตขนาดเล็กและติดตามระยะสั้น ผลจึงควรตีความอย่างระมัดระวัง วิธีนี้จึงเป็นทางเลือกที่ต้องพูดคุยกับทันตแพทย์เป็นรายกรณี

3. ติดตามแทนการผ่า

ถ้าฟันคุดฝังลึก ไม่มีอาการ ไม่มีโรค และเสี่ยงต่อเส้นประสาทสูง การติดตามด้วยการตรวจและเอกซเรย์เป็นระยะอาจเป็นทางเลือกที่เหมาะสม อ่านเหตุผลเพิ่มที่ ฟันคุดต้องผ่าไหม

หลังผ่าแล้วยังชา ควรทำอย่างไร

สิ่งที่ควรสังเกต

ชาตรงไหน ริมฝีปาก คาง หรือลิ้น ข้างไหน
ลักษณะ ชาไม่รู้สึกเลย ชาบางส่วน เสียวซ่า แสบร้อน หรือรู้สึกไฟช็อต
รับรสเปลี่ยนไปไหม โดยเฉพาะถ้าลิ้นชา
อาการเปลี่ยนไปทางไหน ดีขึ้น คงที่ หรือแย่ลง

ติดต่อทันตแพทย์

ถ้ายังชาเกิน 24 ชั่วโมงหลังผ่า ให้ติดต่อทันตแพทย์ที่ผ่า แม้ไม่เจ็บก็ตาม ทันตแพทย์จะ

ตรวจและบันทึกบริเวณที่ชา เพื่อใช้ติดตามการฟื้นตัว
นัดตรวจติดตามเป็นระยะ
พิจารณาส่งต่อผู้เชี่ยวชาญ ถ้าอาการไม่ดีขึ้นตามที่คาด หรือมีอาการปวดแสบร้อนร่วม

ระหว่างรอการฟื้นตัว

ระวังกัดริมฝีปากหรือลิ้น เวลากินอาหาร เพราะไม่รู้สึกเจ็บ
ระวังอาหารและเครื่องดื่มร้อน อาจลวกโดยไม่รู้ตัว
ระวังเศษอาหารค้างที่มุมปาก ด้านที่ชา ส่องกระจกหลังกิน
ดูแลช่องปากตามปกติ

ฟื้นตัวนานแค่ไหน

ส่วนใหญ่อาการค่อยๆ ดีขึ้นทีละน้อย บางคนรู้สึกเสียวซ่าหรือคันเป็นพักๆ ระหว่างที่ความรู้สึกกลับมา ซึ่งมักเป็นสัญญาณที่ดี การฟื้นตัวส่วนใหญ่เกิดในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนแรก ยิ่งอาการคงอยู่นานเกินหลายเดือน โอกาสที่จะหายเองก็ยิ่งลดลง

ในกรณีที่การบาดเจ็บรุนแรงหรือไม่ฟื้นตัว ผู้เชี่ยวชาญอาจพิจารณาการรักษาเพิ่มเติม ซึ่งได้ผลดีที่สุดเมื่อประเมินเร็ว นี่คือเหตุผลที่ควรแจ้งทันตแพทย์ตั้งแต่เนิ่นๆ ไม่ควรรอดูเองหลายเดือน

ชาหลังผ่า กระทบชีวิตประจำวันอย่างไร

สำหรับคนส่วนใหญ่ที่ชาชั่วคราว อาการเป็นความรำคาญมากกว่าความเจ็บปวด เช่น

รู้สึกว่าริมฝีปากหนาหรือบวม แม้มองจากภายนอกจะดูปกติ
ดื่มน้ำจากแก้วแล้วน้ำหกจากมุมปากด้านที่ชา
กัดริมฝีปากหรือลิ้นโดยไม่รู้ตัว
รับรสอาหารได้น้อยลงที่ลิ้นข้างนั้น
ทาลิปสติกหรือโกนหนวดแล้วรู้สึกแปลก

อาการเหล่านี้มักดีขึ้นตามการฟื้นตัวของเส้นประสาท ระหว่างนี้การปรับตัวเล็กๆ น้อยๆ ช่วยได้ เช่น ดื่มน้ำด้วยหลอดจากมุมปากด้านที่ไม่ชา ส่องกระจกหลังกินอาหาร และเคี้ยวช้าๆ

ส่วนน้อยที่มีอาการแสบร้อนหรือปวดแปลบเหมือนไฟช็อตร่วมกับชา ควรแจ้งทันตแพทย์ เพราะอาจต้องได้รับการดูแลจากผู้เชี่ยวชาญด้านความปวดจากเส้นประสาท

คำแนะนำก่อนผ่าสำหรับคนที่ฟันคุดอยู่ใกล้เส้นประสาท

ขอดูภาพเอกซเรย์ และให้ทันตแพทย์ชี้ตำแหน่งราก กับคลองเส้นประสาท
ถามถึงทางเลือก ผ่าทั้งซี่ ผ่าเฉพาะตัวฟัน หรือติดตาม พร้อมข้อดีข้อเสียของแต่ละทาง
ถามว่าจำเป็นต้องเอกซเรย์สามมิติไหม
พิจารณาผ่าตั้งแต่อายุยังน้อย ถ้าฟันซี่นั้นมีแนวโน้มก่อปัญหา เพราะรากยังสั้นและอยู่ห่างเส้นประสาทมากกว่า
บันทึกความรู้สึกปกติของริมฝีปากและลิ้นก่อนผ่า เพื่อเปรียบเทียบได้ถ้ามีอาการหลังผ่า

ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง

"ผ่าฟันคุดแล้วจะหน้าเบี้ยว" เส้นประสาทที่อยู่ใกล้ฟันคุดเป็นเส้นประสาทรับความรู้สึก ไม่ใช่เส้นประสาทที่ควบคุมกล้ามเนื้อใบหน้า การบาดเจ็บจึงทำให้ชา แต่ไม่ทำให้หน้าเบี้ยว ส่วนอาการปากเบี้ยวชั่วคราวหลังฉีดยาชาบางตำแหน่งจะหายไปพร้อมฤทธิ์ยาชา

"ฟันคุดใกล้เส้นประสาท ห้ามผ่าเด็ดขาด" ไม่จริงเสมอไป ทันตแพทย์มีวิธีลดความเสี่ยง และในบางกรณีอาจเลือกผ่าเฉพาะตัวฟัน หรือติดตามแทน ขึ้นกับว่าฟันมีปัญหาหรือไม่

"ชาแล้วไม่มีวันหาย" ส่วนใหญ่เป็นชั่วคราวและค่อยๆ ดีขึ้น มีเพียงส่วนน้อยที่เป็นถาวร [1]

คำถามที่พบบ่อย

ทันตแพทย์บอกล่วงหน้าได้ไหมว่าจะชาหรือไม่ บอกได้เพียงว่าความเสี่ยงสูงหรือต่ำ จากภาพเอกซเรย์และลักษณะฟัน แต่ไม่มีใครบอกได้แน่นอน

ผ่าเฉพาะตัวฟันแล้ว รากที่เหลือจะติดเชื้อไหม ส่วนใหญ่รากที่เหลืออยู่ในกระดูกได้โดยไม่มีปัญหา แต่มีโอกาสต้องผ่าซ้ำมากกว่าการถอนทั้งซี่ จึงต้องตรวจติดตามตามนัด [3]

ชาที่ลิ้นทำให้รับรสไม่ได้ไหม อาจรับรสได้น้อยลงที่ลิ้นข้างนั้น ส่วนลิ้นอีกข้างยังรับรสได้ตามปกติ

ฟันคุดบนทำให้ชาได้ไหม พบน้อยมาก ความเสี่ยงหลักของฟันคุดบนคือความใกล้กับโพรงไซนัส ไม่ใช่เส้นประสาท

ชาอยู่ ไปทำฟันอื่นหรือฉีดยาชาครั้งต่อไปได้ไหม ได้ แต่ควรแจ้งทันตแพทย์ที่รักษาครั้งต่อไปว่ามีอาการชาจากการผ่าฟันคุด เพื่อบันทึกและวางแผนการฉีดยาชาให้เหมาะสม

มีวิธีเร่งให้หายชาเร็วขึ้นไหม ส่วนใหญ่การฟื้นตัวเกิดเองตามธรรมชาติ ในบางกรณีผู้เชี่ยวชาญอาจพิจารณาการรักษาเพิ่มเติม ซึ่งขึ้นกับการประเมิน ไม่ควรซื้อยาหรือวิตามินมากินเองโดยไม่ได้ปรึกษา

ผ่าฟันคุดที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านศัลยศาสตร์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล และเครื่องเอกซเรย์ใบหน้าสำหรับประเมินตำแหน่งรากฟันคุดกับเส้นประสาทก่อนผ่า ผ่าฟันคุด 3,000–4,500 บาท ขึ้นกับความยาก ถ้ายังชาหลังผ่าเกิน 1 วัน ติดต่อสาขาที่รักษาได้ทาง LINE หรือโทรศัพท์ ดูรายละเอียดที่ หน้าถอนฟัน ผ่าฟันคุด และขั้นตอนการผ่าที่ ผ่าฟันคุดทำอย่างไร เจ็บไหม

อ้างอิง

Hull University Teaching Hospitals NHS Trust. Removal of Wisdom Teeth (Third Molars). เอกสารสำหรับผู้ป่วย
Lee J, Feng B, Park JS, et al. Incidence of lingual nerve damage following surgical extraction of mandibular third molars with lingual flap retraction: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2023;18(2):e0282185. PMC
Peixoto AO, Bachesk AB, Leal MOCD, Jodas CRP, Machado RA, Teixeira RG. Benefits of coronectomy in lower third molar surgery: a systematic review and meta-analysis. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery. 2023. PubMed สรุปโดย The Dental Elf