หลังผ่าฟันคุด กินอะไรได้บ้าง ดูแลแผลอย่างไรให้หายเร็ว

หลังผ่าฟันคุด สิ่งสำคัญที่สุดคือ ให้ลิ่มเลือดในแผลอยู่กับที่ ลิ่มเลือดเป็นฐานให้เนื้อเยื่อใหม่งอกปิดแผล ถ้าลิ่มเลือดหลุด กระดูกในเบ้าฟันจะสัมผัสอากาศและอาหาร แผลหายช้าและปวดมาก คำแนะนำส่วนใหญ่ในบทความนี้จึงมีไว้เพื่อปกป้องลิ่มเลือดนี้

แผลผ่าฟันคุดส่วนใหญ่หายดีพอที่จะกินอาหารตามปกติภายใน 1–2 สัปดาห์ ส่วนหลุมแผลจะค่อยๆ ตื้นขึ้นในหลายสัปดาห์ถัดไป

สรุปการดูแลแผลแต่ละวัน

การดูแลแผลหลังผ่าฟันคุดในแต่ละช่วง

ช่วงเวลา	สิ่งที่ควรทำ	สิ่งที่ห้ามทำ
1 ชั่วโมงแรก	กัดผ้าก๊อซแน่นๆ	พูดมาก เปิดดูแผล
วันแรก	ประคบเย็น กินยาตามสั่ง กินอาหารเหลวไม่ร้อน นอนหนุนหมอนสูง	บ้วนน้ำแรง ดูดหลอด สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ ออกกำลังกายหนัก
วันที่ 2–3	บ้วนน้ำเกลืออุ่นเบาๆ หลังอาหาร เปลี่ยนเป็นประคบอุ่นถ้ายังบวม	เคี้ยวด้านที่มีแผล
วันที่ 4–7	กินอาหารนิ่มได้มากขึ้น แปรงฟันใกล้แผลได้เบาๆ	อาหารแข็ง กรอบ เผ็ดจัด
วันที่ 7	กลับมาตัดไหมตามนัด (ถ้ามี)	—
2 สัปดาห์ขึ้นไป	กินอาหารได้เกือบปกติ บ้วนน้ำล้างเศษอาหารในหลุมแผล	—

วันแรก (24 ชั่วโมงแรก)

กัดผ้าก๊อซแน่นๆ ประมาณ 1 ชั่วโมง แล้วคายทิ้ง ถ้ายังมีเลือดซึมให้กัดผ้าก๊อซใหม่อีก 30–60 นาที การมีเลือดปนน้ำลายเป็นสีชมพูในวันแรกเป็นเรื่องปกติ
กลืนน้ำลายตามปกติ ไม่ต้องบ้วนทิ้ง เพราะการบ้วนบ่อยทำให้ลิ่มเลือดหลุด
ห้ามบ้วนน้ำแรงๆ ห้ามดูดหลอด ห้ามสูบบุหรี่ แรงดูดในปากทำให้ลิ่มเลือดหลุด ผู้ที่สูบบุหรี่ควรงดอย่างน้อย 72 ชั่วโมง ยิ่งนานยิ่งดี
ประคบเย็นที่แก้มด้านนอก ใช้ถุงเจลเย็นหรือน้ำแข็งห่อผ้า ครั้งละ 15–20 นาที พัก 15–20 นาที แล้วทำซ้ำ ช่วยลดบวมและปวด
กินยาตามที่ทันตแพทย์สั่ง กินยาแก้ปวดก่อนยาชาหมด จะคุมความปวดได้ดีกว่ารอให้ปวดก่อน ถ้าได้ยาฆ่าเชื้อ ต้องกินให้ครบ
นอนหนุนหมอนสูง ช่วยลดบวม
พักผ่อน งดออกกำลังกายหนักหรือยกของหนักในวันแรก เพราะความดันเลือดที่สูงขึ้นทำให้เลือดออกซ้ำ
แปรงฟันซี่อื่นได้ตามปกติ แต่เลี่ยงบริเวณแผล

ทำไมถึงปวดและบวม

การผ่าฟันคุดเป็นการผ่าตัดเล็กที่มีการเปิดเหงือกและกรอกระดูก ร่างกายตอบสนองด้วยการอักเสบ ซึ่งเป็นกระบวนการซ่อมแซมตามธรรมชาติ ทำให้เกิดอาการปวด บวม และอ้าปากได้น้อย อาการเหล่านี้จึงไม่ได้แปลว่าแผลติดเชื้อ เอกสารให้ข้อมูลผู้ป่วยของโรงพยาบาลรัฐในอังกฤษระบุว่า อาการบวมพบได้บ่อย มักมากที่สุดในวันที่ 2 และ 3 หลังผ่า แล้วค่อยๆ ยุบลงในสัปดาห์ถัดมา [1]

ความรุนแรงของอาการขึ้นกับความยากของการผ่า ฟันที่ฝังลึกและต้องกรอกระดูกมากมักบวมมากกว่า ส่วนฟันที่ถอนง่ายอาจแทบไม่บวมเลย

ยาแก้ปวด ใช้อย่างไรให้ได้ผล

กินยาแก้ปวดครั้งแรกก่อนยาชาหมดฤทธิ์ จะคุมความปวดได้ดีกว่ารอให้ปวดมากก่อน
กินตามเวลาในช่วง 2–3 วันแรก แทนการรอให้ปวดแล้วค่อยกิน
ยาที่ใช้บ่อย คือ พาราเซตามอล และยาต้านการอักเสบชนิดไม่ใช่สเตียรอยด์ เช่น ไอบูโพรเฟน สำหรับคนที่ใช้ได้ [2] ทันตแพทย์จะเลือกให้เหมาะกับโรคประจำตัวและยาที่ใช้อยู่
คนที่มีโรคกระเพาะ โรคไต หอบหืดที่แพ้ยาแอสไพริน ตั้งครรภ์ หรือกินยาละลายลิ่มเลือด ควรแจ้งทันตแพทย์ เพราะอาจไม่เหมาะกับยาต้านการอักเสบบางชนิด
ห้ามกินยาเกินขนาด หรือกินยาที่มีพาราเซตามอลซ้ำซ้อนจากหลายยี่ห้อ

ถ้าปวดมากจนยาที่ได้รับคุมไม่อยู่ หรือปวดมากขึ้นหลังวันที่ 2–3 ให้ติดต่อคลินิก

ยาฆ่าเชื้อจำเป็นไหม

หลายคนคาดว่าจะได้ยาฆ่าเชื้อทุกครั้งหลังผ่าฟันคุด งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2021 พบว่ายาฆ่าเชื้อลดการติดเชื้อหลังผ่าฟันคุดได้ประมาณสองในสาม แต่เนื่องจากการติดเชื้อพบไม่บ่อยอยู่แล้ว ต้องให้ยาในคนไข้ประมาณ 19 คนจึงจะป้องกันการติดเชื้อได้หนึ่งราย และหลักฐานมีความน่าเชื่อถือต่ำ ผู้วิจัยยังเตือนเรื่องผลข้างเคียงของยาและปัญหาเชื้อดื้อยา [3]

ทันตแพทย์จึงพิจารณาเป็นรายกรณี เช่น ให้ยาเมื่อการผ่ายาก มีการอักเสบก่อนผ่า หรือคนไข้มีโรคที่ทำให้ติดเชื้อง่าย ถ้าได้รับยาฆ่าเชื้อ ต้องกินให้ครบตามที่สั่ง แต่ถ้าไม่ได้รับ ก็ไม่ได้แปลว่าการดูแลไม่ครบถ้วน

กินอะไรได้บ้าง

วันที่ 1–2: อาหารเหลวหรือนิ่มมาก ไม่ร้อน

โจ๊ก ข้าวต้ม ที่ปล่อยให้อุ่นลงก่อน
ซุปข้น ซุปฟักทอง ที่ไม่ร้อน
นมจืด นมถั่วเหลือง โยเกิร์ต
สมูทตี้ผลไม้ (ใช้ช้อน ไม่ใช้หลอด และไม่ใส่ผลไม้ที่มีเมล็ดเล็ก เช่น สตรอว์เบอร์รี่ กีวี)
ไข่ตุ๋น เต้าหู้ไข่นึ่ง
มันบด ฟักทองบด
ไอศกรีมเนื้อเนียนที่ไม่มีชิ้นแข็ง หรือเยลลี่ ช่วยให้แผลเย็นสบาย

วันที่ 3–7: อาหารนิ่มที่เคี้ยวง่าย เคี้ยวด้านที่ไม่มีแผล

ข้าวสวยนิ่มกับกับข้าวรสไม่จัด
ปลานึ่ง ไข่เจียวนิ่ม หมูสับนึ่ง
ก๋วยเตี๋ยวเส้นเล็กหรือเส้นใหญ่ น้ำใส ไม่ร้อน
ผักต้มนิ่ม
กล้วย มะละกอสุก

อาหารที่ควรเลี่ยงจนแผลหาย

อาหารเผ็ด เปรี้ยวจัด ทำให้แสบแผล
อาหารร้อนจัดและเครื่องดื่มร้อนในวันแรก ทำให้เลือดออกซ้ำ
อาหารกรอบหรือมีเศษเล็กๆ เช่น ข้าวเกรียบ ขนมปังกรอบ ถั่ว งา ข้าวโพด เมล็ดพืช เศษจะติดในหลุมแผล
อาหารเหนียว เช่น ข้าวเหนียว หมูทอดแข็ง
แอลกอฮอล์ ระหว่างกินยา และอย่างน้อยจนแผลเริ่มปิด
น้ำอัดลม ในวันแรก

วันที่ 2 เป็นต้นไป

บ้วนปากเบาๆ ด้วยน้ำเกลืออุ่น ผสมเกลือครึ่งช้อนชาในน้ำอุ่น 1 แก้ว หลังอาหารและก่อนนอน โดยอมไว้แล้วเอียงหน้าให้ไหลออก ไม่บ้วนแรง
ประคบอุ่นถ้ายังบวม หลัง 48 ชั่วโมง เปลี่ยนจากประคบเย็นเป็นประคบอุ่น ช่วยให้บวมยุบเร็วขึ้น
อาการบวมมักมากที่สุดวันที่ 2–3 แล้วค่อยๆ ลดลง
อ้าปากได้น้อยในช่วงแรกเป็นเรื่องปกติ ค่อยๆ อ้าปากออกกำลังกล้ามเนื้อขากรรไกรเบาๆ จะดีขึ้นภายใน 1 สัปดาห์
อาจมีรอยช้ำที่แก้ม เป็นสีเขียวหรือเหลือง จะจางเองในไม่กี่วัน

งดสูบบุหรี่ให้นานที่สุด

การสูบบุหรี่เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของเบ้าฟันอักเสบและแผลหายช้า ทั้งจากแรงดูดในปากและสารในควันบุหรี่ที่ลดการไหลเวียนเลือดในเหงือก ควรงดอย่างน้อย 72 ชั่วโมง และถ้าเป็นไปได้ให้งดตั้งแต่ก่อนผ่าจนแผลปิด บุหรี่ไฟฟ้าก็สร้างแรงดูดเช่นเดียวกัน ทันตแพทย์บางท่านอาจแนะนำน้ำยาบ้วนปากคลอร์เฮกซิดีนในคนที่เสี่ยงสูง ซึ่งงานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane พบว่าช่วยลดโอกาสเกิดเบ้าฟันอักเสบ [4] อ่านเพิ่มที่ เบ้าฟันอักเสบหลังถอนฟัน

อ้าปากได้น้อย ทำอย่างไร

กล้ามเนื้อขากรรไกรที่อยู่ใกล้แผลจะเกร็งจากการอักเสบ ทำให้อ้าปากได้น้อยในช่วงแรก หลังวันที่ 2–3 เมื่อบวมเริ่มลด ให้ค่อยๆ ฝึกอ้าปากช้าๆ จนรู้สึกตึงเล็กน้อย ค้างไว้สักครู่ แล้วหุบ ทำซ้ำหลายครั้งต่อวัน ประคบอุ่นก่อนฝึกจะช่วยให้กล้ามเนื้อคลายตัว ส่วนใหญ่อ้าปากได้เกือบปกติภายใน 1–2 สัปดาห์ ถ้ายังอ้าปากได้น้อยมาก หรืออ้าได้น้อยลงเรื่อยๆ ร่วมกับปวดบวมมากขึ้น ควรกลับไปพบทันตแพทย์

วันที่ 7 และหลังจากนั้น

กลับมาตัดไหมตามนัด ถ้าเย็บด้วยไหมชนิดที่ต้องตัด บางคลินิกใช้ไหมละลาย ทันตแพทย์จะบอกตั้งแต่วันผ่า

แผลจะยังเป็นหลุมอยู่ระยะหนึ่ง เศษอาหารอาจติดได้ ให้บ้วนน้ำเกลือเบาๆ หลังอาหาร หรือใช้กระบอกฉีดล้างแผลถ้าทันตแพทย์ให้มา หลุมจะค่อยๆ ตื้นขึ้นเมื่อเหงือกและกระดูกงอกเต็มในหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน

อาการแบบไหนปกติ แบบไหนผิดปกติ

อาการปกติ	อาการที่ควรโทรหาคลินิก
น้ำลายมีเลือดปนเป็นสีชมพูในวันแรก	เลือดออกไม่หยุด แม้กัดผ้าก๊อซแน่นนานเกิน 1 ชั่วโมง
บวมมากที่สุดวันที่ 2–3 แล้วค่อยๆ ยุบ	บวมมากขึ้นหลังวันที่ 3 หรือแข็งร้อน
ปวดค่อยๆ ลดลงทุกวัน	ปวดมากขึ้นในวันที่ 3–5 ปวดร้าวไปหู
อ้าปากได้น้อยช่วงสัปดาห์แรก	มีไข้ มีหนอง หรือมีรสหรือกลิ่นเหม็นในปาก
ช้ำที่แก้ม	ชาที่ริมฝีปากหรือลิ้นนานเกิน 1 วัน (อ่านเพิ่มที่ ชาหลังผ่าฟันคุด)

อาการปวดมากขึ้นในวันที่ 3–5 พร้อมกลิ่นเหม็นในปาก มักเป็น เบ้าฟันอักเสบ (dry socket) จากลิ่มเลือดหลุด ทันตแพทย์ล้างแผลและใส่ยาให้ได้ อาการจะดีขึ้นเร็ว

ถ้าบวมลามไปใต้คางหรือรอบตา กลืนลำบาก หรือหายใจลำบาก ให้ไปห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลทันที

ต้องลางานหรือหยุดเรียนกี่วัน

ส่วนใหญ่พัก 1–2 วัน ถ้าผ่าหลายซี่หรือผ่ายาก อาจพัก 2–3 วัน ควรนัดผ่าวันศุกร์หรือก่อนวันหยุด และขอใบรับรองแพทย์จากคลินิกได้

คำถามที่พบบ่อย

หลังผ่าฟันคุดดื่มกาแฟได้ไหม วันแรกควรเลี่ยงเครื่องดื่มร้อน ถ้าอยากดื่ม ให้ดื่มกาแฟเย็นหรืออุ่นๆ จากแก้ว ไม่ดูดหลอด

แปรงฟันได้เมื่อไหร่ แปรงฟันซี่อื่นได้ตั้งแต่คืนแรก ส่วนบริเวณแผลเริ่มแปรงเบาๆ ได้ประมาณวันที่ 3–4

ผ่าฟันคุดแล้วหน้าเรียวจริงไหม ไม่จริง ฟันคุดไม่ได้ทำให้หน้ากว้าง หน้าที่ดูเรียวช่วงแรกเป็นเพราะกินได้น้อย และกล้ามเนื้อใช้งานน้อย จะกลับเป็นปกติเมื่อหายดี

ผ่าฟันคุดทั้ง 2 ข้างพร้อมกันได้ไหม ได้ในบางกรณี ข้อดีคือพักฟื้นครั้งเดียว ข้อเสียคือเคี้ยวลำบากทั้งสองข้าง ทันตแพทย์จะช่วยประเมินตามความยากของฟัน

ออกกำลังกายได้เมื่อไหร่ ออกกำลังกายเบาๆ ได้หลัง 2–3 วัน ส่วนกีฬาที่หนักหรือมีการกระแทกควรรอประมาณ 1 สัปดาห์

ผ่าฟันคุดแล้วมีไข้ต่ำๆ ปกติไหม ในวันแรกอาจรู้สึกครั่นเนื้อครั่นตัวเล็กน้อยได้ แต่ถ้ามีไข้สูง หรือมีไข้ร่วมกับบวมมากขึ้นหลังวันที่ 3 ควรติดต่อคลินิก เพราะอาจเป็นการติดเชื้อ

ผ่าฟันคุดที่ Dental Vista

คลินิกมีทันตแพทย์ด้านศัลยศาสตร์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล และเครื่องเอกซเรย์ใบหน้าสำหรับดูตำแหน่งฟันคุดก่อนผ่า ค่าผ่าฟันคุด 3,000–4,500 บาท ขึ้นกับความยาก ดูรายละเอียดที่ หน้าถอนฟัน ผ่าฟันคุด และอ่านต่อเรื่อง ฟันคุดต้องผ่าไหม

อ้างอิง

Hull University Teaching Hospitals NHS Trust. Removal of Wisdom Teeth (Third Molars). เอกสารสำหรับผู้ป่วย
NHS. Wisdom tooth removal. NHS
Lodi G, Azzi L, Varoni EM, et al. Antibiotics to prevent complications following tooth extractions. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021;(2):CD003811. Cochrane Library
Daly BJM, Sharif MO, Jones K, Worthington HV, Beattie A. Local interventions for the management of alveolar osteitis (dry socket). Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;(9):CD006968. Cochrane Library