คำถามแรกที่คนไข้แทบทุกคนถามก่อนจัดฟันคือ "ต้องใส่เครื่องมือกี่ปี" คำตอบสั้นๆ คือ การจัดฟันแบบติดแน่นใช้เวลาเฉลี่ยประมาณ 20 เดือน และคนส่วนใหญ่จะอยู่ในช่วง 1.5–3 ปี งานวิจัยแบบทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบที่รวบรวมการศึกษา 22 ชิ้น คนไข้มากกว่า 1,000 คน พบว่าระยะเวลาเฉลี่ยของการจัดฟันแบบติดแน่นเต็มปากอยู่ที่ประมาณ 19.9 เดือน และต้องมาพบทันตแพทย์เฉลี่ยราว 18 ครั้ง [1]
ตัวเลขเฉลี่ยนี้เป็นภาพรวม คนที่ฟันเกเล็กน้อยอาจใช้เวลาไม่ถึงปี ส่วนคนที่ต้องแก้การสบฟันหรือมีปัญหาขากรรไกรอาจใช้เวลานานกว่า 3 ปี ทันตแพทย์จะประเมินระยะเวลาของแต่ละคนได้ใกล้เคียงที่สุดหลังตรวจช่องปาก ถ่ายเอกซเรย์ และวิเคราะห์แบบจำลองฟันแล้ว
บทความนี้อธิบายว่าทำไมการจัดฟันต้องใช้เวลา อะไรทำให้บางคนเสร็จเร็วบางคนเสร็จช้า แต่ละช่วงของการรักษาใช้เวลาเท่าไหร่ อะไรที่ทำให้ช้าโดยไม่จำเป็น และคุณช่วยให้จัดฟันเสร็จตามกำหนดได้อย่างไร
ระยะเวลาจัดฟันโดยประมาณตามลักษณะฟัน
| ลักษณะฟัน | ระยะเวลาโดยประมาณ |
|---|---|
| ฟันห่างเล็กน้อย หรือฟันหน้าเกไม่มาก | 6–12 เดือน |
| ฟันซ้อนปานกลาง ไม่ต้องถอนฟัน | 12–20 เดือน |
| ฟันซ้อนมาก ต้องถอนฟันเพื่อให้มีที่ว่าง | 20–30 เดือน |
| ฟันยื่น สบลึก สบเปิด หรือฟันล่างคร่อมฟันบน | 24–36 เดือนขึ้นไป |
| ปัญหาขากรรไกรที่ต้องผ่าตัดร่วม | 2–3 ปีขึ้นไป รวมช่วงก่อนและหลังผ่าตัด |
ตัวเลขในตารางเป็นค่าประมาณทั่วไปจากประสบการณ์ทางคลินิก ของจริงขึ้นกับแต่ละคน และยังไม่รวมช่วงใส่รีเทนเนอร์หลังถอดเครื่องมือ ซึ่งเป็นช่วงที่ยาวกว่ามาก
ทำไมจัดฟันต้องใช้เวลานาน
ฟันไม่ได้ฝังแน่นอยู่ในกระดูกแบบตายตัว รอบรากฟันมีเนื้อเยื่อบางๆ เรียกว่า เอ็นยึดปริทันต์ ทำหน้าที่เหมือนเบาะรองรับแรงเคี้ยว และเป็นตัวกลางที่ทำให้ฟันเคลื่อนได้
เมื่อเครื่องมือจัดฟันออกแรงเบาๆ อย่างต่อเนื่องกับฟันซี่หนึ่ง เนื้อเยื่อด้านที่ถูกกดจะส่งสัญญาณให้เซลล์สลายกระดูก (osteoclast) ค่อยๆ สลายกระดูกบางส่วนออก ในขณะที่ด้านตรงข้ามซึ่งถูกดึง เซลล์สร้างกระดูก (osteoblast) จะสร้างกระดูกใหม่ขึ้นมาเติม ฟันจึงค่อยๆ เคลื่อนผ่านกระดูกไปทีละน้อย กระบวนการนี้ใช้เวลา และทำเร็วเกินขีดความสามารถของร่างกายไม่ได้ ตำรามาตรฐานด้านทันตกรรมจัดฟันอธิบายว่าการเคลื่อนฟันที่ดีที่สุดเกิดจาก แรงที่เบาและต่อเนื่อง ไม่ใช่แรงมาก [5]
ดึงแรงๆ จะเสร็จเร็วขึ้นไหม
หลายคนคิดว่าถ้าดึงแรงขึ้นฟันน่าจะเคลื่อนเร็วขึ้น ความจริงตรงกันข้าม แรงที่มากเกินไปจะกดเนื้อเยื่อรอบรากฟันจนเลือดไปเลี้ยงไม่พอ บริเวณนั้นจะหยุดทำงานชั่วคราว ร่างกายต้องใช้เวลาเก็บกวาดเนื้อเยื่อที่เสียหายก่อน ฟันจึงเคลื่อนช้าลงแทน นอกจากนี้ยังเสี่ยงต่อ
- รากฟันสั้นลง (root resorption) ซึ่งเกิดได้บ้างในการจัดฟันทั่วไป แต่แรงที่มากและการรักษาที่นานเกินจำเป็นเพิ่มความเสี่ยง
- เจ็บมากขึ้น โดยไม่ได้ประโยชน์
- เหงือกร่น ถ้าฟันถูกดันออกนอกกระดูก
การจัดฟันที่ดีจึงต้องค่อยเป็นค่อยไป ทันตแพทย์เลือกขนาดและชนิดลวดให้เหมาะกับแต่ละช่วงของการรักษา
ปัจจัยที่ทำให้จัดฟันนานหรือเร็ว
ปัจจัยมีทั้งเรื่องที่อยู่นอกเหนือการควบคุมของเรา และเรื่องที่คนไข้ช่วยได้
เรื่องที่ขึ้นกับลักษณะฟันและร่างกาย
- ความซับซ้อนของฟัน ฟันห่างเล็กน้อยใช้เวลาน้อยกว่าฟันซ้อนมากหรือฟันยื่นมาก
- ต้องถอนฟันหรือไม่ ถ้าต้องถอนฟันเพื่อให้มีที่ว่าง ต้องใช้เวลาเพิ่มเพื่อปิดช่องที่ถอน ซึ่งมักเป็นช่วงที่นานที่สุดของการรักษา อ่านเพิ่มที่ จัดฟันต้องถอนฟันไหม
- ปัญหาการสบฟัน การแก้สบลึก สบเปิด หรือฟันล่างคร่อมฟันบน ใช้เวลามากกว่าการเรียงฟันให้ตรงอย่างเดียว อ่านเพิ่มที่ ปัญหาการสบฟันแบบต่างๆ
- อายุ เด็กและวัยรุ่นที่กระดูกยังโตอยู่ ฟันมักเคลื่อนเร็วกว่าผู้ใหญ่ และทันตแพทย์ใช้การเจริญเติบโตช่วยแก้ปัญหาขากรรไกรได้ แต่ผู้ใหญ่ก็จัดฟันได้ผลดี อ่านเพิ่มที่ จัดฟันอายุเท่าไหร่ดี
- ความหนาแน่นของกระดูก บางคนกระดูกแน่นกว่า ฟันเคลื่อนช้ากว่า
- ฟันฝังหรือฟันคุด เช่น ฟันเขี้ยวบนที่ฝังอยู่ในกระดูก ต้องใช้เวลาเปิดและดึงขึ้นมา บางรายต้องผ่าตัดเล็กร่วม
- สุขภาพเหงือก คนที่เคยเป็นโรคปริทันต์ต้องใช้แรงเบากว่าและติดตามใกล้ชิดกว่า
เรื่องที่คนไข้ช่วยได้
- การมาตามนัด การเลื่อนนัดบ่อยหรือหายไปหลายเดือน ทำให้แผนการรักษายืดออก เพราะลวดจะหมดแรงหลังผ่านไประยะหนึ่ง
- เครื่องมือหลุดหรือหัก ทุกครั้งที่แบร็กเก็ตหลุด ฟันซี่นั้นหยุดเคลื่อนหรือเคลื่อนผิดทาง จนกว่าจะติดใหม่ บางครั้งต้องถอยกลับไปใช้ลวดเส้นเล็กอีกรอบ
- การใส่ยางดึงฟัน ถ้าทันตแพทย์สั่งให้ใส่ยางแต่ใส่ไม่สม่ำเสมอ การแก้การสบฟันจะช้ามาก เพราะแรงที่ไม่ต่อเนื่องทำให้ฟันขยับไปกลับ
- ความสะอาดในช่องปาก ถ้าเหงือกอักเสบหรือฟันผุระหว่างจัดฟัน อาจต้องหยุดการเคลื่อนฟันชั่วคราวเพื่อรักษาก่อน
- การใส่อุปกรณ์เสริมตามสั่ง เช่น เครื่องมือขยายขากรรไกร หรือ headgear ในบางกรณี
ขั้นตอนการจัดฟัน แต่ละช่วงใช้เวลาเท่าไหร่
ขั้นตอนจัดฟันและระยะเวลาโดยประมาณ
- ตรวจและวางแผน (1–2 สัปดาห์) ทันตแพทย์ตรวจช่องปาก ถ่ายเอกซเรย์ใบหน้าด้านข้าง (cephalometric) และเอกซเรย์ฟันทั้งปาก พิมพ์ปากทำแบบจำลองฟัน ถ่ายรูปใบหน้าและฟัน แล้ววิเคราะห์ปัญหา อธิบายทางเลือก แผน ระยะเวลา และราคาทั้งหมดก่อนเริ่ม
- เตรียมช่องปาก (1–4 สัปดาห์) ขูดหินปูน อุดฟันที่ผุ รักษาเหงือกถ้าอักเสบ และถอนฟันถ้าแผนการรักษาต้องถอน
- ติดเครื่องมือและเรียงฟัน (ประมาณ 4–8 เดือน) ลวดเส้นเล็กที่ยืดหยุ่นจะค่อยๆ ดึงฟันที่ซ้อนให้เรียงตัวและอยู่ในระดับเดียวกัน ช่วงนี้จะเห็นฟันเปลี่ยนเร็วที่สุด และเป็นช่วงที่รู้สึกเมื่อยฟันบ่อยที่สุดหลังปรับลวด
- ปิดช่องและแก้การสบฟัน (ประมาณ 6–12 เดือน) ปิดช่องว่างที่ถอนฟัน และปรับให้ฟันบนกับฟันล่างสบกันพอดี มักต้องใส่ยางดึงฟันช่วงนี้ เป็นช่วงที่ใช้เวลานานที่สุด
- เก็บรายละเอียด (ประมาณ 3–6 เดือน) ปรับมุมของรากฟัน ความสูงของฟันแต่ละซี่ และเส้นกึ่งกลางฟันให้ตรง เพื่อให้ทั้งสวยและสบฟันดีในระยะยาว
- ถอดเครื่องมือและใส่รีเทนเนอร์ พิมพ์ปากทำรีเทนเนอร์ แล้วนัดตรวจเป็นระยะ อ่านเพิ่มที่ รีเทนเนอร์ใส่นานแค่ไหน
ตลอดการรักษาต้องมาปรับเครื่องมือประมาณทุก 4–6 สัปดาห์ แต่ละครั้งใช้เวลาประมาณ 15–30 นาที
ทำอย่างไรให้จัดฟันเสร็จตามกำหนด
- มาตามนัดทุกครั้ง ถ้าต้องเลื่อน ให้นัดใหม่ให้เร็วที่สุด ไม่ปล่อยเว้นหลายเดือน การหายไปนานทำให้ลวดหมดแรง และบางครั้งฟันเคลื่อนผิดทิศ
- เลี่ยงอาหารที่ทำให้เครื่องมือหลุด เช่น น้ำแข็ง ถั่วแข็ง กระดูกอ่อน ลูกอมเหนียว หมากฝรั่ง ข้าวโพดทั้งฝัก ผลไม้แข็งให้หั่นเป็นชิ้นเล็กก่อน อ่านเพิ่มที่ จัดฟันกินอะไรได้บ้าง
- ใส่ยางดึงฟันตามที่สั่ง ส่วนใหญ่ต้องใส่เกือบตลอดวัน ถอดแค่ตอนกินข้าวและแปรงฟัน แล้วเปลี่ยนยางใหม่ตามที่ทันตแพทย์บอก
- รักษาความสะอาดให้ดี แปรงฟันหลังอาหารทุกมื้อ ใช้แปรงซอกฟันทำความสะอาดรอบแบร็กเก็ต อ่านเพิ่มที่ แปรงฟันตอนจัดฟันอย่างไร
- บอกทันตแพทย์ทันทีที่เครื่องมือหลุด ไม่ต้องรอถึงวันนัด
- ขูดหินปูนทุก 6 เดือน เหมือนเดิม
- แจ้งทันตแพทย์ถ้าจะย้ายที่อยู่ เพื่อวางแผนให้การรักษาต่อเนื่อง
มีวิธีเร่งการจัดฟันไหม
ปัจจุบันมีการศึกษาวิธีเร่งการเคลื่อนฟันหลายวิธี เช่น การกระตุ้นด้วยแรงสั่นสะเทือน เลเซอร์กำลังต่ำ หรือการผ่าตัดเล็กที่กระดูกเพื่อกระตุ้นการเปลี่ยนแปลงของกระดูก ผลการศึกษายังไม่สม่ำเสมอ บางวิธีลดเวลาได้เล็กน้อยในบางช่วงของการรักษา และบางวิธีต้องผ่าตัดซึ่งมีความเสี่ยงและค่าใช้จ่ายเพิ่ม สำหรับคนส่วนใหญ่ สิ่งที่ช่วยให้จัดฟันเสร็จตามกำหนดได้มากที่สุดยังคงเป็นการมาตามนัด ดูแลเครื่องมือไม่ให้หลุด และใส่ยางตามสั่ง
ความเชื่อที่ไม่จริงเรื่องระยะเวลาจัดฟัน
"จัดฟันใสเสร็จเร็วกว่าจัดฟันแบบติดแน่นเสมอ" ไม่จริงเสมอไป ระยะเวลาขึ้นกับความซับซ้อนของฟันมากกว่าชนิดเครื่องมือ งานทบทวนวรรณกรรมพบว่าจัดฟันใสอาจใช้เวลาน้อยกว่าในกรณีที่ไม่ซับซ้อน แต่ควบคุมการเคลื่อนฟันบางแบบได้ไม่ดีเท่าแบบติดแน่น [4] และได้ผลก็ต่อเมื่อใส่วันละ 20–22 ชั่วโมง อ่านเปรียบเทียบที่ จัดฟันใสกับจัดฟันแบบติดแน่นต่างกันอย่างไร
"ดึงยางแรงๆ หรือใส่ยางหลายเส้นจะเสร็จเร็ว" ไม่จริง แรงที่มากเกินไปทำให้ฟันเคลื่อนช้าลง และเสี่ยงต่อรากฟัน ควรใส่ยางตามที่ทันตแพทย์สั่งเท่านั้น
"ฟันตรงแล้ว แปลว่าจัดฟันเสร็จ" ไม่จริง ฟันที่ดูตรงจากด้านหน้าอาจยังสบไม่ดี หรือรากฟันยังเอียง ทันตแพทย์ต้องดูทั้งการสบฟันและเอกซเรย์ก่อนถอดเครื่องมือ การถอดเร็วเกินไปทำให้ฟันกลับมาเกง่าย
"ถอดเครื่องมือแล้วฟันจะอยู่ที่เดิมตลอดไป" ไม่จริง ฟันมีแนวโน้มเคลื่อนกลับตลอดชีวิต ทั้งจากเนื้อเยื่อรอบฟันที่จำตำแหน่งเดิม และการเปลี่ยนแปลงตามอายุ จึงต้องใส่รีเทนเนอร์ [2]
ถอดเครื่องมือแล้วยังไม่จบ: ช่วงคงสภาพฟัน
หลังถอดเครื่องมือ ต้องใส่รีเทนเนอร์ต่อ เพราะเนื้อเยื่อรอบฟันยังจำตำแหน่งเดิม งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ระบุว่าคนแทบทุกคนที่จัดฟันต้องมีช่วงคงสภาพฟัน (retention) เพื่อไม่ให้ฟันเคลื่อนกลับ [2] ช่วงแรกมักใส่เกือบทั้งวัน แล้วค่อยลดเหลือตอนนอน หลายคนต้องใส่ตอนนอนไปนานหลายปี
รีเทนเนอร์มี 2 แบบหลัก
- แบบถอดได้ เป็นแผ่นพลาสติกใสหรือลวดกับฐานพลาสติก ทำความสะอาดง่าย แต่ต้องมีวินัยใส่เอง
- แบบติดแน่น เป็นลวดเส้นเล็กติดด้านในฟันหน้า ไม่ต้องจำว่าต้องใส่ แต่ต้องทำความสะอาดใต้ลวดให้ดี และต้องตรวจว่าลวดไม่หลุด
ที่ Dental Vista ค่ารีเทนเนอร์รวมอยู่ในค่าจัดฟันแล้ว
คำถามที่พบบ่อย
อายุมากแล้วจัดฟันจะนานกว่าไหม ฟันผู้ใหญ่อาจเคลื่อนช้ากว่าเล็กน้อย แต่จัดฟันได้ผลดีถ้าเหงือกและกระดูกแข็งแรง ควรรักษาโรคเหงือกให้เรียบร้อยก่อนเริ่ม ผู้ใหญ่บางคนมีงานทันตกรรมอื่นร่วมด้วย เช่น ใส่ฟันทดแทนหลังจัดฟัน ทำให้แผนการรักษาโดยรวมนานขึ้น
ต้องมาคลินิกบ่อยแค่ไหน ประมาณทุก 4–6 สัปดาห์ ตลอดช่วงจัดฟัน งานวิจัยพบว่ารวมแล้วเฉลี่ยประมาณ 18 ครั้ง [1] ขึ้นกับระยะเวลาการรักษา
ย้ายที่ทำงานหรือย้ายไปเรียนต่างจังหวัดระหว่างจัดฟันได้ไหม ได้ แต่ต้องวางแผนกับทันตแพทย์ เพราะการเปลี่ยนคลินิกกลางคันมักทำให้แผนการรักษาเปลี่ยนและนานขึ้น ถ้ารู้ล่วงหน้าควรแจ้งตั้งแต่วันวางแผน
ช่วงจัดฟันทำฟันอย่างอื่นได้ไหม อุดฟันและขูดหินปูนได้ตามปกติ ส่วนการฟอกสีฟันควรรอหลังถอดเครื่องมือ เพราะบริเวณที่ติดแบร็กเก็ตจะไม่ขาวเท่าส่วนอื่น
จะรู้ได้อย่างไรว่าจัดฟันเสร็จแล้ว ทันตแพทย์ดูความเรียงของฟัน การสบฟันบนล่าง เส้นกึ่งกลางฟัน และตำแหน่งรากฟันจากเอกซเรย์ เมื่อทุกอย่างอยู่ในตำแหน่งที่วางแผนไว้จึงถอดเครื่องมือ
ถ้าไม่ได้มาตามนัดหลายเดือน ต้องเริ่มใหม่ไหม ส่วนใหญ่ไม่ต้องเริ่มใหม่ แต่ทันตแพทย์อาจต้องปรับแผน บางครั้งต้องเปลี่ยนลวดหรือติดแบร็กเก็ตที่หลุดใหม่ ทำให้ระยะเวลารวมนานขึ้น
ตั้งครรภ์ระหว่างจัดฟัน ต้องหยุดไหม ส่วนใหญ่จัดฟันต่อได้ แต่ควรแจ้งทันตแพทย์ เพื่อเลี่ยงการเอกซเรย์ที่ไม่จำเป็น และดูแลเหงือกเป็นพิเศษ เพราะฮอร์โมนช่วงตั้งครรภ์ทำให้เหงือกอักเสบง่าย
นัดปรึกษาจัดฟันที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมจัดฟันและทันตกรรมประดิษฐ์ ค่าจัดฟัน 35,000–45,000 บาท รวมรีเทนเนอร์ ทันตแพทย์จะแจ้งระยะเวลาและราคาทั้งหมดหลังตรวจ สาขาเทอร์มินอล 21 อยู่ชั้น 2 โซนอิสตันบูล เปิดทุกวัน 10:00–20:00 น. จอดรถในห้างได้ ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน และแผนที่ของทั้ง 2 สาขาที่ หน้าแผนที่และติดต่อ
อ้างอิง
- Tsichlaki A, Chin SY, Pandis N, Fleming PS. How long does treatment with fixed orthodontic appliances last? A systematic review. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics. 2016;149(3):308–318. PubMed
- Littlewood SJ, Millett DT, Doubleday B, Bearn DR, Worthington HV, et al. Retention procedures for stabilising tooth position after treatment with orthodontic braces. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023. Cochrane Library
- NHS. Orthodontics: treatments. nhs.uk
- Ke Y, Zhu Y, Zhu M. A comparison of treatment effectiveness between clear aligner and fixed appliance therapies. BMC Oral Health. 2019;19:24. PMC
- Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. (ตำรามาตรฐานทันตกรรมจัดฟัน)
- Graber LW, Vanarsdall RL, Vig KWL, Huang GJ. Orthodontics: Current Principles and Techniques. 6th ed. St. Louis: Elsevier; 2016. (ตำรามาตรฐานทันตกรรมจัดฟัน)
