จัดฟันใสกับจัดฟันแบบติดแน่น ต่างกันอย่างไร แบบไหนเหมาะกับใคร

ปัจจุบันคนที่อยากจัดฟันมีทางเลือกหลักสองแบบ คือ จัดฟันแบบติดแน่น ที่ติดแบร็กเก็ตกับฟันแล้วใช้ลวดดึง และ จัดฟันใส (clear aligner) ที่ใช้ถาดพลาสติกใสชุดต่อเนื่อง เปลี่ยนทุก 1–2 สัปดาห์ เพื่อค่อยๆ ขยับฟัน คำถามที่ตามมาคือแบบไหนดีกว่า

คำตอบสั้นๆ คือ ไม่มีแบบไหนดีที่สุดสำหรับทุกคน ตำรามาตรฐานด้านทันตกรรมจัดฟันสรุปว่า จัดฟันใสทำได้ดีในปัญหาหลายแบบ แต่ไม่ใช่ทุกแบบ และจัดฟันแบบติดแน่นมักให้ผลดีกว่าในปัญหาที่ซับซ้อน [1] งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบที่เปรียบเทียบทั้งสองแบบก็พบในทำนองเดียวกันว่า จัดฟันใสมีข้อดีในการเคลื่อนฟันบางแบบและอาจใช้เวลาสั้นกว่าในเคสไม่ซับซ้อน แต่ควบคุมการสบฟัน การบิดรากฟัน และการคงสภาพฟันได้ไม่ดีเท่าแบบติดแน่น [2] อีกงานทบทวนในผู้ใหญ่สรุปว่า ผลการรักษาด้วยจัดฟันใสโดยรวมด้อยกว่าแบบติดแน่น และหลักฐานยังไม่สนับสนุนว่าทั้งสองแบบให้ผลเท่ากันในทุกกรณี [3]

บทความนี้เปรียบเทียบทั้งสองแบบในมุมที่คนไข้สนใจ ได้แก่ ความสวยงาม ความสะดวก ความเจ็บ ความสะอาด ระยะเวลา ประสิทธิภาพ และราคา พร้อมแนวทางว่าปัญหาแบบไหนเหมาะกับจัดฟันใส

จัดฟันแต่ละแบบทำงานอย่างไร

จัดฟันแบบติดแน่น

ทันตแพทย์ติดแบร็กเก็ตโลหะหรือเซรามิกบนผิวฟันแต่ละซี่ แล้วร้อยลวดผ่าน ลวดออกแรงอย่างต่อเนื่องให้ฟันเคลื่อนไปตามรูปร่างของลวด ทันตแพทย์ปรับหรือเปลี่ยนลวดทุก 4–6 สัปดาห์ เครื่องมือติดอยู่ตลอดเวลา คนไข้ถอดเองไม่ได้

จัดฟันใส

ทันตแพทย์สแกนฟันหรือพิมพ์ปาก แล้ววางแผนการเคลื่อนฟันทีละขั้นในคอมพิวเตอร์ จากนั้นผลิตถาดใสออกมาเป็นชุด แต่ละถาดขยับฟันเล็กน้อย คนไข้ใส่ถาดแต่ละชุดตามกำหนด แล้วเปลี่ยนเป็นชุดถัดไป ส่วนใหญ่มีการติดปุ่มเล็กๆ สีเหมือนฟัน (attachment) บนฟันบางซี่ เพื่อให้ถาดจับฟันได้แน่นขึ้นและเคลื่อนฟันได้หลากหลายขึ้น [1] และบางเคสต้องกรอขอบฟันเล็กน้อยเพื่อสร้างที่ว่าง

เปรียบเทียบทีละด้าน

ด้าน	จัดฟันแบบติดแน่น	จัดฟันใส
ความสวยงาม	มองเห็นแบร็กเก็ต (แบบเซรามิกสีใสจะเห็นน้อยลง)	มองแทบไม่เห็น
ถอดได้ไหม	ถอดไม่ได้	ถอดได้ ต้องใส่วันละ 20–22 ชั่วโมง
การกิน	ต้องเลี่ยงอาหารแข็งและเหนียว	ถอดก่อนกิน กินได้ทุกอย่าง แต่ต้องแปรงฟันก่อนใส่กลับ
ความสะอาด	ทำความสะอาดยากกว่า เสี่ยงคราบขาวรอบแบร็กเก็ต	ถอดแปรงฟันได้ตามปกติ
ความระคายเคืองในปาก	แบร็กเก็ตและลวดอาจครูดแก้มในช่วงแรก	มักระคายเคืองน้อยกว่า
วินัยที่ต้องใช้	น้อยกว่า เครื่องมือทำงานตลอดเวลา	มาก ถ้าใส่ไม่ครบเวลา ฟันไม่เคลื่อนตามแผน
ปัญหาที่ซับซ้อน	ควบคุมได้ละเอียดกว่า	ทำได้จำกัดกว่าในบางการเคลื่อนฟัน
การมาพบทันตแพทย์	ทุก 4–6 สัปดาห์	อาจห่างกว่า ขึ้นกับระบบที่ใช้
ราคา	มักถูกกว่า	มักแพงกว่า

ปัญหาแบบไหนจัดฟันใสทำได้ดี แบบไหนทำได้ยาก

ตำรามาตรฐานสรุปไว้เป็นกลุ่ม [1]

ทำได้ดี

ฟันซ้อนน้อยถึงปานกลาง
เคสที่แก้ด้วยการขยายแนวฟันหรือกรอขอบฟันเล็กน้อย
ปิดช่องฟันห่างน้อยถึงปานกลาง
กดฟันหน้าที่ยื่นยาวลงหนึ่งหรือสองซี่
เอียงฟันกรามไปด้านหลังเพื่อหาพื้นที่

ทำได้ แต่ต้องติดปุ่มบนฟันร่วมด้วย

ดึงฟันหน้าที่สั้นให้ยาวลงมา
แก้ฟันหน้าหรือฟันเขี้ยวที่บิด
เลื่อนฟันกรามทั้งซี่

ทำได้ยาก ต้องใช้ปุ่มบนฟันร่วมกับถาดที่ออกแบบพิเศษ

ปิดช่องที่ถอนฟันกรามน้อย
แก้ความสัมพันธ์ของฟันกรามบนล่าง
แก้สบลึก
แก้สบเปิด

มักทำได้ไม่ดี

การรักษาเด็กที่ต้องใช้เวลานาน
ฟันเขี้ยวที่ขึ้นสูงมาก
ฟันบิดมาก โดยเฉพาะฟันที่มีรูปร่างกลม

ในทางปฏิบัติ ทันตแพทย์บางท่านใช้จัดฟันใสร่วมกับเครื่องมืออื่นในช่วงสั้นๆ สำหรับเคสที่ซับซ้อน

หลักฐานจากงานวิจัย

งานทบทวนวรรณกรรมใน BMC Oral Health (2019) รวม 8 การศึกษา พบว่าจัดฟันใสมีข้อดีในการเคลื่อนฟันเป็นกลุ่มย่อยและอาจใช้เวลารักษาสั้นกว่า แต่ด้อยกว่าแบบติดแน่นในการทำให้ฟันบนล่างสบกันพอดี การควบคุมการบิดรากฟัน และการคงสภาพฟัน [2]
งานทบทวนวรรณกรรมใน European Journal of Orthodontics (2020) รวม 11 การศึกษา คนไข้ 887 คน อายุเฉลี่ย 28 ปี สรุปว่าผลการรักษาด้วยจัดฟันใสในผู้ใหญ่ด้อยกว่าแบบติดแน่น และหลักฐานยังไม่สนับสนุนว่าทั้งสองแบบให้ผลเท่ากัน [3]

ข้อควรรู้คือ ระบบจัดฟันใสพัฒนาเร็วมาก และงานวิจัยส่วนใหญ่มีข้อจำกัด ผลอาจต่างไปตามระบบ ประสบการณ์ของทันตแพทย์ และความซับซ้อนของเคส

จัดฟันใสได้ผลก็ต่อเมื่อใส่ครบเวลา

จุดอ่อนที่สำคัญที่สุดของจัดฟันใสคือ ต้องอาศัยวินัยของคนไข้ ถาดใสต้องใส่วันละ 20–22 ชั่วโมง ถอดเฉพาะตอนกิน ดื่มเครื่องดื่มที่ไม่ใช่น้ำเปล่า และแปรงฟัน ถ้าถอดบ่อยหรือลืมใส่ ฟันจะไม่เคลื่อนตามแผน ถาดชุดถัดไปจะใส่ไม่พอดี และอาจต้องสแกนทำถาดใหม่ ทำให้ระยะเวลาและค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้น

ข้อควรระวังอื่นๆ

ห้ามดื่มเครื่องดื่มหวาน ชา กาแฟ ขณะใส่ถาด เพราะของเหลวจะค้างระหว่างถาดกับฟัน เสี่ยงฟันผุและถาดเปลี่ยนสี
เก็บถาดในกล่องทุกครั้งที่ถอด ถาดหายบ่อยมากจากการห่อทิชชู่
ทำความสะอาดถาดด้วยน้ำเย็นหรือน้ำอุ่น ไม่ใช้น้ำร้อน

ผลข้างเคียงที่ทั้งสองแบบมีเหมือนกัน

หลายคนเข้าใจว่าจัดฟันใสปลอดภัยกว่าเพราะไม่มีเหล็ก แต่การเคลื่อนฟันไม่ว่าด้วยเครื่องมือแบบใด อาศัยกลไกทางชีวภาพเดียวกัน คือกระดูกรอบรากฟันละลายด้านหนึ่งและสร้างใหม่อีกด้านหนึ่ง ผลข้างเคียงหลายอย่างจึงเกิดได้กับทั้งสองแบบ

รากฟันสั้นลง การจัดฟันทุกแบบทำให้ปลายรากฟันละลายได้เล็กน้อย ส่วนใหญ่ไม่มีผลต่อการใช้งาน ตำรามาตรฐานระบุว่าบางคนมีความเสี่ยงสูงกว่า เช่น คนที่รากฟันมีรูปร่างผิดปกติหรือการรักษาที่ใช้เวลานาน ทันตแพทย์จึงถ่ายเอกซเรย์ติดตามระหว่างการรักษา
เหงือกร่น เกิดได้เมื่อฟันเคลื่อนออกนอกกระดูก โดยเฉพาะคนที่เหงือกบาง
ฟันผุและรอยขาว จัดฟันแบบติดแน่นเสี่ยงมากกว่าเพราะทำความสะอาดยาก แต่จัดฟันใสก็เสี่ยงได้ถ้าดื่มเครื่องดื่มหวานขณะใส่ถาด เพราะถาดกักน้ำตาลไว้แนบผิวฟัน
ฟันกลับมาเก ทั้งสองแบบต้องใส่รีเทนเนอร์หลังจัดฟันเสร็จ งานทบทวนวรรณกรรมพบว่าการคงสภาพฟันหลังจัดฟันใสอาจเป็นจุดที่ด้อยกว่า [2]

สำหรับจัดฟันใสมีข้อควรรู้เพิ่ม คือ การกรอขอบฟันเพื่อสร้างที่ว่าง (interproximal reduction) ซึ่งกรอผิวเคลือบฟันออกเพียงเล็กน้อยระหว่างซี่ และการติดปุ่มบนฟัน ซึ่งจะขัดออกเมื่อจัดเสร็จ ทั้งสองอย่างเป็นขั้นตอนปกติ ควรถามทันตแพทย์ว่าเคสของคุณต้องทำมากน้อยแค่ไหน

ระยะเวลา การนัด และค่าใช้จ่ายรวม

การเปรียบเทียบราคาควรดูค่าใช้จ่ายทั้งหมดตลอดการรักษา ไม่ใช่แค่ราคาเริ่มต้น สิ่งที่ควรถาม

ราคารวมค่าวางแผน ค่าถาดทุกชุด และค่าถาดเพิ่มเติมหากฟันไม่เคลื่อนตามแผนหรือไม่
รวมค่ารีเทนเนอร์หลังจัดเสร็จหรือไม่
ถ้าถาดหายหรือแตก ค่าทำใหม่เท่าไหร่
ต้องมานัดบ่อยแค่ไหน และค่าบริการต่อครั้งรวมอยู่แล้วหรือไม่

สำหรับจัดฟันแบบติดแน่น ระยะเวลาเฉลี่ยจากงานทบทวนวรรณกรรมอยู่ที่ประมาณ 20 เดือน ส่วนจัดฟันใส ระยะเวลาอาจสั้นกว่าในเคสที่ไม่ซับซ้อน [2] แต่ขึ้นกับวินัยในการใส่เป็นหลัก อ่านเรื่องระยะเวลาเพิ่มที่ จัดฟันกี่ปีถึงจะเสร็จ

จัดฟันแบบติดแน่นมีแบบไหนบ้าง

แบร็กเก็ตโลหะ ทนทาน ราคาประหยัด ใช้แพร่หลายที่สุด
แบร็กเก็ตเซรามิกหรือสีใส มองเห็นน้อยลง ราคาสูงกว่า เปราะกว่าเล็กน้อย
แบร็กเก็ตแบบไม่ต้องใช้ยางรัด (self-ligating) มีฝาปิดลวดในตัว
จัดฟันด้านใน (lingual) ติดเครื่องมือด้านในฟัน มองไม่เห็นจากด้านหน้า แต่ทำความสะอาดยากและราคาสูง

ชนิดที่มีให้บริการแตกต่างกันในแต่ละคลินิก ควรสอบถามโดยตรง ที่ Dental Vista ให้บริการจัดฟันแบบติดแน่น

เลือกอย่างไรดี

จัดฟันใสอาจเหมาะ ถ้า

ฟันซ้อนหรือห่างไม่มาก
เป็นผู้ใหญ่ที่มีวินัยในการใส่
กังวลเรื่องความสวยงามมาก เช่น ต้องพูดต่อหน้าคนบ่อย
ต้องการทำความสะอาดฟันได้ตามปกติ

จัดฟันแบบติดแน่นอาจเหมาะกว่า ถ้า

ปัญหาซับซ้อน เช่น ต้องถอนฟันแล้วปิดช่อง สบลึก สบเปิด ฟันบิดมาก
เป็นเด็กหรือวัยรุ่นที่อาจลืมใส่ถาด
ต้องการค่าใช้จ่ายที่ประหยัดกว่า
ไม่อยากต้องจำว่าต้องใส่

การตัดสินใจที่ดีที่สุดเริ่มจากการให้ทันตแพทย์ตรวจและบอกว่าปัญหาฟันของคุณอยู่ในกลุ่มไหน แล้วค่อยเลือกเครื่องมือที่ทำได้จริงกับปัญหานั้น ไม่ใช่เลือกเครื่องมือก่อน

คำถามที่ควรถามทันตแพทย์ก่อนเลือก

ปัญหาฟันของฉันอยู่ในกลุ่มที่จัดฟันใสทำได้ดีไหม
ถ้าใช้จัดฟันใส ต้องติดปุ่มบนฟันกี่ซี่ ต้องกรอขอบฟันไหม
ระยะเวลาและค่าใช้จ่ายของแต่ละแบบต่างกันเท่าไหร่
ถ้าผลไม่เป็นไปตามแผน มีค่าทำถาดเพิ่มไหม
หลังจัดฟันเสร็จ ใช้รีเทนเนอร์แบบไหน

ความเชื่อที่ไม่จริง

"จัดฟันใสไม่เจ็บเลย" จัดฟันใสก็ทำให้เมื่อยฟันได้ โดยเฉพาะวันแรกที่เปลี่ยนถาดชุดใหม่ อ่านเพิ่มที่ จัดฟันเจ็บไหม

"จัดฟันใสเสร็จเร็วกว่าเสมอ" ไม่จริงเสมอไป ระยะเวลาขึ้นกับความซับซ้อนของฟันและวินัยในการใส่ อ่านเพิ่มที่ จัดฟันกี่ปีถึงจะเสร็จ

"จัดฟันใสทำเองที่บ้านได้ ไม่ต้องพบทันตแพทย์" การเคลื่อนฟันโดยไม่มีการตรวจเหงือก ฟันผุ และเอกซเรย์ เสี่ยงต่อปัญหาที่แก้ยาก เช่น เหงือกร่น ฟันโยก หรือการสบฟันผิดปกติ ควรรักษาภายใต้การดูแลของทันตแพทย์

คำถามที่พบบ่อย

จัดฟันใสต้องใส่รีเทนเนอร์ไหม ต้องใส่ เหมือนการจัดฟันทุกแบบ อ่านเพิ่มที่ รีเทนเนอร์ใส่นานแค่ไหน

จัดฟันใสพูดไม่ชัดไหม ช่วงแรกบางคนออกเสียงบางคำไม่ชัด ส่วนใหญ่ดีขึ้นภายในไม่กี่วัน

ใส่ถาดแล้วเจ็บมาก ถอดออกพักได้ไหม อาการเมื่อยในวันแรกๆ ของถาดชุดใหม่เป็นเรื่องปกติ ควรใส่ต่อ เพราะการถอดบ่อยทำให้ฟันไม่เคลื่อนและเจ็บซ้ำทุกครั้งที่ใส่กลับ ถ้าเจ็บมากผิดปกติ ถาดบาดเหงือก หรือใส่ไม่ลง ให้ติดต่อทันตแพทย์

ระหว่างจัดฟันแบบติดแน่นแล้วอยากเปลี่ยนเป็นจัดฟันใสได้ไหม ทำได้ในบางกรณี ต้องให้ทันตแพทย์ประเมินและวางแผนใหม่ ซึ่งมีค่าใช้จ่ายเพิ่ม

เด็กจัดฟันใสได้ไหม มีระบบสำหรับเด็กโตและวัยรุ่น แต่ต้องอาศัยวินัยสูง ผู้ปกครองต้องช่วยดูแลให้ใส่ครบเวลา

จัดฟันที่ Dental Vista

คลินิกให้บริการจัดฟันแบบติดแน่นโดยทันตแพทย์ด้านทันตกรรมจัดฟันและทันตกรรมประดิษฐ์ ค่าจัดฟัน 35,000–45,000 บาท รวมรีเทนเนอร์ ขณะนี้คลินิกยังไม่มีบริการจัดฟันใส ทันตแพทย์จะตรวจและอธิบายว่าปัญหาฟันของคุณแก้ด้วยจัดฟันแบบติดแน่นอย่างไร ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน

อ้างอิง

Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 10 Contemporary Orthodontic Appliances (หัวข้อ Clear Aligners และ Box 10.1)
Ke Y, Zhu Y, Zhu M. A comparison of treatment effectiveness between clear aligner and fixed appliance therapies. BMC Oral Health. 2019;19:24. PMC
Papageorgiou SN, Koletsi D, Iliadi A, Peltomaki T, Eliades T. Treatment outcome with orthodontic aligners and fixed appliances: a systematic review with meta-analyses. European Journal of Orthodontics. 2020;42(3):331–343. สรุปโดย The Dental Elf