"ต้องถอนฟันไหม" เป็นคำถามที่คนไข้จัดฟันกังวลมากที่สุดข้อหนึ่ง เพราะไม่อยากเสียฟันดีๆ ไป และกลัวว่าหน้าจะเปลี่ยน คำตอบคือ ไม่ใช่ทุกคนต้องถอน ทันตแพทย์จะตัดสินใจจากหลายปัจจัย ได้แก่ ปริมาณฟันซ้อน ความยื่นของฟันหน้าและริมฝีปาก ลักษณะการสบฟัน ขนาดขากรรไกร และสุขภาพเหงือก ตำรามาตรฐานด้านทันตกรรมจัดฟันสรุปแนวทางไว้ว่า ถ้าพื้นที่ในขากรรไกรขาดน้อยกว่า 4 มิลลิเมตร แทบไม่ต้องถอนฟัน ถ้าขาด 5–9 มิลลิเมตร ทำได้ทั้งแบบถอนและไม่ถอน ขึ้นกับลักษณะของแต่ละคน และถ้าขาดมากกว่านั้น การถอนฟันมักเป็นทางเลือกที่ดีกว่า [1]
บทความนี้อธิบายว่าทำไมบางคนต้องถอนฟัน ทันตแพทย์ดูอะไรบ้างก่อนตัดสินใจ ซี่ไหนที่มักถอน ถอนแล้วหน้าจะเปลี่ยนจริงไหม และทางเลือกอื่นแทนการถอนฟันมีอะไรบ้าง
ทำไมการจัดฟันบางครั้งต้องถอนฟัน
ฟันจะเรียงตรงได้ก็ต่อเมื่อมีพื้นที่พอ ถ้าขนาดฟันรวมกันใหญ่กว่าความยาวของแนวโค้งขากรรไกร ฟันจะซ้อนหรือยื่นออกมา ทันตแพทย์มีวิธีหาพื้นที่เพิ่มอยู่ไม่กี่วิธี
- ขยายแนวฟันออกด้านข้าง ทำได้จำกัด และตำรามาตรฐานระบุว่าการขยายความกว้างบริเวณฟันเขี้ยว โดยเฉพาะฟันล่าง มักกลับมาแคบเหมือนเดิม ส่วนการขยายบริเวณฟันกรามน้อยและฟันกรามคงอยู่ได้ดีกว่าถ้าไม่มากเกินไป [1]
- ดันฟันหน้าไปข้างหน้า ทำให้ฟันและริมฝีปากยื่นขึ้น ตำรามาตรฐานแนะนำว่าการดันฟันหน้าล่างไปข้างหน้าเกิน 2 มิลลิเมตรมักไม่เสถียร เพราะแรงกดจากริมฝีปากเพิ่มขึ้นมาก และเสี่ยงให้เหงือกร่น [1]
- ดันฟันกรามไปด้านหลัง ทำได้ในบางกรณี และมักใช้เวลาจัดฟันนานขึ้น
- กรอขอบฟันเล็กน้อย (interproximal reduction) ลดความกว้างของฟันแต่ละซี่ลงเล็กน้อย ได้พื้นที่ไม่มาก เหมาะกับฟันซ้อนน้อย
- ถอนฟัน ได้พื้นที่มากที่สุด ประมาณ 7 มิลลิเมตรต่อฟันกรามน้อยหนึ่งซี่
ถ้าฟันซ้อนหรือยื่นมาก การพยายามหาพื้นที่โดยไม่ถอนฟันอาจทำให้ฟันและริมฝีปากยื่นเกินไป หรือได้ผลที่ไม่คงทน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ทันตแพทย์แนะนำให้ถอนในบางคน
ทันตแพทย์ดูอะไรบ้างก่อนตัดสินใจ
| ปัจจัย | ทำไมสำคัญ |
|---|---|
| ปริมาณฟันซ้อน (มิลลิเมตร) | ยิ่งซ้อนมาก ยิ่งต้องหาพื้นที่มาก |
| ความยื่นของฟันหน้าและริมฝีปาก | ถ้าฟันและริมฝีปากยื่นอยู่แล้ว การไม่ถอนอาจทำให้ยื่นยิ่งขึ้น |
| ลักษณะใบหน้าด้านข้าง | หน้าที่แบนหรือริมฝีปากถอยอยู่แล้ว มักเลี่ยงการถอน |
| การสบฟัน (Class I, II, III) | ปัญหาขากรรไกรบางแบบ การถอนฟันบางซี่ช่วยชดเชยได้ |
| สุขภาพเหงือกและความหนาของกระดูก | เหงือกบางเสี่ยงร่นถ้าดันฟันไปข้างหน้ามาก |
| ฟันที่มีปัญหาอยู่แล้ว | ถ้ามีฟันซี่ที่ผุมาก มีวัสดุอุดใหญ่ หรือรักษารากแล้ว อาจเลือกถอนซี่นั้นแทนฟันดี |
| อายุและการเจริญเติบโต | เด็กที่ยังโตอาจใช้การเจริญเติบโตช่วยแก้ปัญหาได้ |
แนวทางตามปริมาณฟันซ้อน
ตำรามาตรฐานสรุปแนวทางสำหรับฟันซ้อนในคนที่การสบฟันปกติ (Class I) ไว้ดังนี้ [1]
- ขาดพื้นที่น้อยกว่า 4 มิลลิเมตร แทบไม่ต้องถอนฟัน ยกเว้นฟันหน้ายื่นมาก บางกรณีแก้ได้ด้วยการกรอขอบฟันเล็กน้อย
- ขาดพื้นที่ 5–9 มิลลิเมตร ทำได้ทั้งแบบถอนและไม่ถอน ขึ้นกับลักษณะฟัน กระดูก เนื้อเยื่ออ่อน และใบหน้าของแต่ละคน
- ขาดพื้นที่มากกว่านี้ การถอนฟันมักเป็นทางเลือกที่เหมาะกว่า เพราะการหาพื้นที่โดยไม่ถอนจะต้องขยายหรือดันฟันมากเกินขีดจำกัดที่คงทน
ถ้ามีทั้งฟันซ้อนและฟันหน้ายื่น ต้องการพื้นที่มากขึ้น ตำรามาตรฐานอธิบายว่าการดึงฟันหน้ากลับ 1 มิลลิเมตร ต้องใช้พื้นที่ในแนวฟันประมาณ 2 มิลลิเมตร [1]
ถอนซี่ไหน
ฟันที่มักถอนเพื่อจัดฟันคือ ฟันกรามน้อย ซึ่งอยู่ระหว่างฟันเขี้ยวกับฟันกราม เพราะอยู่กลางแนวฟัน ทำให้ใช้พื้นที่ได้ทั้งการเรียงฟันหน้าและการปรับฟันหลัง และการไม่มีฟันซี่นี้แทบไม่กระทบการเคี้ยวหรือความสวยงาม
รูปแบบที่พบบ่อย
- ถอนฟันกรามน้อยซี่แรก 4 ซี่ (บน 2 ล่าง 2) สำหรับฟันซ้อนมากหรือฟันและริมฝีปากยื่นทั้งบนและล่าง
- ถอนฟันกรามน้อยซี่ที่สอง เมื่อต้องการให้ฟันหน้าถอยกลับน้อยกว่า
- ถอนฟันกรามน้อยบน 2 ซี่อย่างเดียว ในบางกรณีของฟันหน้าบนยื่น (Class II) ที่ฟันล่างเรียงดีอยู่แล้ว
- ถอนฟันซี่ที่มีปัญหาแทนฟันดี เช่น ฟันกรามที่ผุมากหรือรักษารากแล้ว ถ้าการวางแผนการจัดฟันทำได้
ส่วน ฟันคุด เป็นอีกเรื่องหนึ่ง การถอนฟันคุดมักไม่ได้ให้พื้นที่สำหรับเรียงฟันหน้า แต่บางครั้งทันตแพทย์แนะนำให้ถอนเพื่อให้ดันฟันกรามไปด้านหลังได้ หรือเพราะฟันคุดซี่นั้นมีปัญหาเอง อ่านเพิ่มที่ ฟันคุดต้องผ่าไหม
ถอนฟันจัดฟันแล้วหน้าจะเปลี่ยนไหม
นี่คือข้อกังวลที่พบบ่อยที่สุด ข้อเท็จจริงจากงานวิจัยคือ
- ผลต่อใบหน้าขึ้นกับปริมาณที่ฟันหน้าถูกดึงกลับ ไม่ได้ขึ้นกับการถอนฟันโดยตรง ตำรามาตรฐานอธิบายว่าริมฝีปากจะถอยกลับประมาณ 2 ใน 3 ของระยะที่ฟันหน้าถูกดึงกลับ และโดยทั่วไปถอยได้มากที่สุดประมาณ 2–3 มิลลิเมตร เพราะเมื่อริมฝีปากบนล่างแตะกันสบายแล้ว จะไม่ถอยต่อ [1]
- เมื่อเทียบคนที่มีปัญหาฟันใกล้เคียงกัน ผลการรักษาแบบถอนและไม่ถอนต่อรูปหน้าทั้งด้านหน้าและด้านข้าง แตกต่างกันน้อยหรือแทบไม่ต่าง [1]
- งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ หลายชิ้นพบว่าความแตกต่างด้านความสวยงามของใบหน้าระหว่างการรักษาแบบถอนและไม่ถอนมีน้อย ความแตกต่างที่ชัดคือการถอนฟันทำให้ริมฝีปากถอยกลับมากกว่า ซึ่งเป็นผลดีสำหรับคนที่ริมฝีปากยื่นมากก่อนรักษา [2][3]
สรุปได้ว่า ถ้าทันตแพทย์ประเมินถูกต้องว่าใครควรถอน การถอนฟันไม่ได้ทำให้หน้าแบนหรือแก่ลง กลับช่วยให้คนที่ฟันและปากยื่นมีใบหน้าด้านข้างที่สมดุลขึ้น ในทางกลับกัน คนที่ริมฝีปากถอยหรือหน้าแบนอยู่แล้ว ทันตแพทย์มักหลีกเลี่ยงการถอน
ถอนแล้วช่องจะปิดไหม
ช่องที่ถอนฟันจะถูกปิดด้วยการจัดฟัน โดยดึงฟันหน้าถอยกลับ ดันฟันหลังไปข้างหน้า หรือทั้งสองอย่าง ขึ้นกับแผนของทันตแพทย์ การปิดช่องเป็นช่วงที่ใช้เวลานานที่สุดของการจัดฟันแบบถอนฟัน และเป็นเหตุผลที่การจัดฟันแบบถอนฟันมักใช้เวลานานกว่า งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบที่รวบรวม 30 การศึกษาก็พบว่ากลุ่มที่ไม่ถอนฟันใช้เวลารักษาสั้นกว่า [3] อ่านเพิ่มที่ จัดฟันกี่ปีถึงจะเสร็จ
ระหว่างนั้นอาจเห็นช่องว่างอยู่หลายเดือน ทันตแพทย์บางท่านติดฟันปลอมชั่วคราวที่ลวดเพื่อความสวยงามได้ในบางตำแหน่ง
การถอนฟันเพื่อจัดฟัน เจ็บไหม ต้องดูแลอย่างไร
การถอนฟันกรามน้อยที่ขึ้นมาปกติในวัยรุ่นหรือผู้ใหญ่ตอนต้นมักไม่ซับซ้อน ทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ หลังถอนอาจปวดเล็กน้อย 1–2 วัน ดูแลแผลเหมือนการถอนฟันทั่วไป กัดผ้าก๊อซ งดบ้วนน้ำแรงและดูดหลอดในวันแรก กินอาหารนิ่ม อ่านรายละเอียดการดูแลแผลที่ หลังผ่าฟันคุด กินอะไรได้บ้าง ซึ่งใช้หลักเดียวกัน
บางคลินิกถอนฟันก่อนติดเครื่องมือ บางคลินิกติดเครื่องมือก่อนแล้วค่อยถอน ทันตแพทย์จะนัดตามแผนการรักษา
ทางเลือกแทนการถอนฟัน
ในคนที่อยู่ในช่วง "ทำได้ทั้งสองแบบ" ทันตแพทย์อาจเสนอทางเลือก เช่น
- กรอขอบฟัน ได้พื้นที่ประมาณ 0.25–0.5 มิลลิเมตรต่อด้านของฟัน เหมาะกับฟันซ้อนน้อย
- ขยายขากรรไกรบน ในเด็กและวัยรุ่นที่ขากรรไกรบนแคบ
- ดันฟันกรามไปด้านหลัง โดยใช้หมุดยึดในกระดูก (miniscrew) หรืออุปกรณ์เสริม
- ใช้การเจริญเติบโตช่วย ในเด็กที่ยังโต
แต่ละวิธีมีข้อจำกัด และการเลี่ยงการถอนในคนที่ควรถอน อาจทำให้ฟันยื่นเกินไป เหงือกร่น หรือฟันกลับมาซ้อนหลังจัดฟัน การตัดสินใจจึงควรดูทั้งความสวยงาม ความคงทน และสุขภาพเหงือก
คำถามที่ควรถามทันตแพทย์
- ฟันของฉันขาดพื้นที่ประมาณกี่มิลลิเมตร
- ถ้าไม่ถอน ฟันและริมฝีปากจะยื่นขึ้นไหม ผลจะคงทนไหม
- ถ้าถอน ต้องถอนซี่ไหน เพราะอะไร ฟันซี่ที่มีปัญหาอยู่แล้วเลือกถอนแทนได้ไหม
- การถอนกับไม่ถอน ระยะเวลาการรักษาต่างกันเท่าไหร่
- หลังจัดฟัน ใบหน้าด้านข้างน่าจะเปลี่ยนไปอย่างไร
ความเชื่อที่ไม่จริง
"ถอนฟันจัดฟันแล้วหน้าจะตอบ แก้มจะยุบ" ไม่มีหลักฐานสนับสนุน การถอนฟันกรามน้อยไม่ได้ทำให้กระดูกโหนกแก้มหรือแก้มเปลี่ยน ใบหน้าที่ดูตอบขึ้นตามวัยเป็นเรื่องของการเปลี่ยนแปลงตามอายุ
"ถอนฟันแล้วฟันจะแน่นน้อยลงตลอดชีวิต" เมื่อปิดช่องเรียบร้อยและกระดูกปรับตัวเสร็จ ฟันจะแน่นตามปกติ
"คลินิกที่ไม่ถอนฟันเก่งกว่า" ไม่จริง ทั้งการถอนและไม่ถอนเป็นทางเลือกที่ถูกต้องในคนที่เหมาะสม การเลือกผิดฝั่งต่างหากที่ทำให้ผลไม่ดี
คำถามที่พบบ่อย
ผู้ใหญ่ต้องถอนฟันบ่อยกว่าเด็กไหม ผู้ใหญ่ไม่มีการเจริญเติบโตช่วยแล้ว และขยายขากรรไกรได้จำกัดกว่า ในปัญหาเดียวกัน ผู้ใหญ่อาจมีโอกาสต้องถอนมากกว่า แต่ขึ้นกับปัญหาของแต่ละคน
ถอนฟันข้างเดียวได้ไหม ทำได้ในบางกรณี เช่น เส้นกึ่งกลางฟันเบี้ยวไปด้านหนึ่ง ทันตแพทย์จะวางแผนให้การสบฟันสองข้างสมดุล
ถ้าเคยถอนฟันกรามไปแล้วก่อนจัดฟัน ใช้ช่องนั้นได้ไหม ใช้ได้ในบางกรณี แต่การปิดช่องฟันกรามใช้เวลานานและยากกว่า ทันตแพทย์อาจเลือกปิดช่องหรือเว้นไว้ใส่ฟันทดแทนภายหลัง อ่านเพิ่มที่ ฟันหาย 1 ซี่ เลือกแบบไหนดี
จัดฟันใสต้องถอนฟันไหม หลักการเดียวกัน ขึ้นกับพื้นที่ที่ขาดและลักษณะฟัน ไม่ได้ขึ้นกับชนิดเครื่องมือ
ถอนฟันแล้วต้องรอนานแค่ไหนถึงจะเริ่มดึงฟัน ส่วนใหญ่ทันตแพทย์นัดถอนฟันใกล้กับวันติดเครื่องมือ เพื่อไม่ให้ช่องว่างค้างไว้นานจนกระดูกบริเวณนั้นยุบตัว ลำดับและระยะห่างที่เหมาะสมขึ้นกับแผนของแต่ละคน ควรถามทันตแพทย์ให้ชัดก่อนนัดถอน
ถอนฟันจัดฟันแล้วฟันจะกลับมาเกง่ายกว่าไหม งานทบทวนวรรณกรรมในปี 2025 ที่เปรียบเทียบการคืนกลับของฟันหลังจัดฟันแบบถอนฟันและไม่ถอนฟัน ไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ สิ่งที่สำคัญกว่าคือการใส่รีเทนเนอร์ อ่านเพิ่มที่ จัดฟันเสร็จแล้วฟันเก
ปรึกษาเรื่องการถอนฟันจัดฟันที่ Dental Vista
ทันตแพทย์จะวิเคราะห์จากเอกซเรย์ใบหน้าด้านข้าง แบบจำลองฟัน และรูปถ่ายใบหน้า แล้วอธิบายเหตุผลว่าควรถอนหรือไม่ถอน พร้อมทางเลือกและราคา ค่าจัดฟัน 35,000–45,000 บาท รวมรีเทนเนอร์ ค่าถอนฟันคิดแยก 900–1,500 บาทต่อซี่ ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน
อ้างอิง
- Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 7 Orthodontic Treatment Planning (หัวข้อ Stability Considerations และ Contemporary Extraction Guidelines)
- Iared W, da Silva EMK, Iared W, Macedo CR. Esthetic perception of changes in facial profile resulting from orthodontic treatment with extraction of premolars: a systematic review. Journal of the American Dental Association. 2017;148(1):9–16. UNIFESP
- Elias KG, Sivamurthy G, Bearn DR. Extraction vs nonextraction orthodontic treatment: a systematic review and meta-analysis. Angle Orthodontist. 2024;94(1):83–106. PubMed
- Graber LW, Vanarsdall RL, Vig KWL, Huang GJ. Orthodontics: Current Principles and Techniques. 6th ed. St. Louis: Elsevier; 2016.
