"ฟันไม่สวย" ที่คนส่วนใหญ่มองเห็นจากด้านหน้า เช่น ฟันซ้อน ฟันยื่น หรือฟันห่าง เป็นเพียงส่วนหนึ่งของปัญหาที่ทันตแพทย์เรียกรวมกันว่า การสบฟันผิดปกติ (malocclusion) ซึ่งหมายถึงฟันบนและฟันล่างเรียงตัวหรือสบกันไม่พอดี ปัญหานี้พบได้บ่อยมาก งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบที่รวบรวมการศึกษา 53 ชิ้นจากทั่วโลกพบว่า ในคนที่มีฟันแท้ครบ ประมาณ 3 ใน 4 มีลักษณะการสบฟันแบบที่ 1 (Class I) ราว 1 ใน 5 เป็นแบบที่ 2 (Class II) และประมาณ 6% เป็นแบบที่ 3 (Class III) [1]
การสบฟันผิดปกติไม่ใช่โรค และไม่ใช่ทุกคนที่ต้องรักษา แต่บางลักษณะส่งผลต่อการเคี้ยว การพูด การทำความสะอาดฟัน หรือทำให้ฟันหน้าเสี่ยงหักเวลาล้ม บทความนี้อธิบายปัญหาการสบฟันที่พบบ่อยแต่ละแบบ ว่าเกิดจากอะไร ส่งผลอย่างไร และรักษาได้อย่างไร เพื่อให้คุณเข้าใจสิ่งที่ทันตแพทย์อธิบายในวันตรวจได้ง่ายขึ้น
ทันตแพทย์แบ่งการสบฟันอย่างไร
วิธีแบ่งที่ใช้กันแพร่หลายที่สุดคือ การจำแนกของแองเกิล (Angle's classification) ซึ่งดูจากตำแหน่งฟันกรามแท้ซี่แรกบนกับล่างเมื่อกัดฟัน [3]
| แบบ | ลักษณะ | สิ่งที่มักเห็นจากภายนอก |
|---|---|---|
| Class I (แบบที่ 1) | ฟันกรามบนและล่างสบกันพอดี ความสัมพันธ์ของขากรรไกรปกติ | ฟันอาจซ้อน ห่าง หรือเกเฉพาะที่ แต่หน้าด้านข้างมักปกติ |
| Class II (แบบที่ 2) | ฟันกรามล่างอยู่ค่อนไปด้านหลังเมื่อเทียบกับฟันบน | ฟันหน้าบนยื่น คางดูเล็กหรือถอย |
| Class III (แบบที่ 3) | ฟันกรามล่างอยู่ค่อนไปด้านหน้า | ฟันหน้าล่างอยู่หน้าฟันบน คางดูยื่น |
นอกจากการแบ่งตามแนวหน้า-หลังนี้ ทันตแพทย์ยังดูปัญหาในแนวตั้ง (สบลึก สบเปิด) และแนวขวาง (สบไขว้) ร่วมด้วย คนหนึ่งคนจึงมีปัญหาได้หลายแบบพร้อมกัน
ฟันซ้อนเก (crowding)
คืออะไร ฟันมีขนาดรวมกันมากกว่าพื้นที่ในขากรรไกร ฟันจึงเบียดกัน บิด หรือขึ้นนอกแนว เป็นปัญหาที่พบบ่อยที่สุด
สาเหตุ ส่วนใหญ่เป็นเรื่องพันธุกรรม คือขนาดฟันกับขนาดขากรรไกรไม่สมดุล บางครั้งเกิดจากฟันน้ำนมถอนก่อนเวลา ทำให้ฟันข้างเคียงล้มเข้ามากินที่ หรือฟันน้ำนมไม่หลุดตามเวลาจนฟันแท้ขึ้นผิดทาง
ผลต่อสุขภาพ ฟันที่ซ้อนกันแปรงและใช้ไหมขัดฟันยาก คราบสะสมง่าย จึงเสี่ยงฟันผุและเหงือกอักเสบมากกว่า
การรักษา ฟันซ้อนน้อยถึงปานกลางมักแก้ได้ด้วยการจัดฟันโดยไม่ต้องถอนฟัน โดยขยายแนวฟันเล็กน้อยหรือกรอขอบฟันเพื่อสร้างที่ว่าง ฟันซ้อนมากอาจต้องถอนฟันกรามน้อย อ่านเพิ่มที่ จัดฟันต้องถอนฟันไหม
ฟันห่าง (spacing)
คืออะไร มีช่องว่างระหว่างฟัน พบบ่อยที่ฟันหน้าบนซี่กลาง
สาเหตุ ฟันซี่เล็กกว่าปกติ ฟันบางซี่หายไปแต่กำเนิด เนื้อเยื่อพังผืดใต้ริมฝีปากบนเกาะต่ำ (frenum) นิสัยดุนลิ้น หรือโรคเหงือกที่ทำให้ฟันเคลื่อนออกจากกัน
ข้อควรรู้ ฟันหน้าแท้ของเด็กที่เพิ่งขึ้นใหม่มักห่างเป็นเรื่องปกติ และมักชิดกันเองเมื่อฟันเขี้ยวแท้ขึ้น ส่วนในผู้ใหญ่ ถ้าฟันเริ่มห่างขึ้นเรื่อยๆ ทั้งที่เคยชิด ควรตรวจเหงือกก่อน เพราะอาจเป็นสัญญาณของโรคปริทันต์ อ่านเพิ่มที่ เลือดออกตอนแปรงฟัน
การรักษา จัดฟันปิดช่อง ร่วมกับแก้สาเหตุ เช่น ตัดพังผืด หรือเสริมขนาดฟันที่เล็กด้วยวัสดุอุดสีเหมือนฟันหรือครอบฟันหลังจัดฟัน ฟันห่างมักกลับมาห่างอีกได้ง่าย จึงต้องใส่รีเทนเนอร์ให้ดี
ฟันหน้าบนยื่น (Class II)
คืออะไร ฟันหน้าบนอยู่ค่อนไปข้างหน้ามากเมื่อเทียบกับฟันล่าง ระยะห่างนี้ทันตแพทย์เรียกว่า overjet ปกติประมาณ 2–3 มิลลิเมตร
สาเหตุ อาจเกิดจากขากรรไกรล่างเล็กหรืออยู่ค่อนไปด้านหลัง ขากรรไกรบนยื่น ฟันหน้าบนเอียงไปข้างหน้า หรือหลายอย่างร่วมกัน นิสัยดูดนิ้วหลังอายุ 4–5 ขวบก็ทำให้ฟันหน้าบนยื่นได้
ผลต่อสุขภาพ ฟันหน้าบนที่ยื่นมากเสี่ยงหักหรือบิ่นเวลาล้มหรือถูกกระแทก โดยเฉพาะในเด็กที่ซุกซน บางคนปิดปากไม่สนิท ทำให้ปากแห้งและเหงือกด้านหน้าอักเสบง่าย
การรักษา
- เด็กที่ยังโต ทันตแพทย์อาจใช้เครื่องมือปรับการเจริญเติบโตของขากรรไกร (functional appliance) ร่วมกับการจัดฟัน ช่วงวัยรุ่นตอนต้นที่ยังมีการเจริญเติบโตเป็นช่วงที่เหมาะ
- ผู้ใหญ่ แก้ด้วยการจัดฟัน บางครั้งต้องถอนฟันกรามน้อยบนเพื่อดึงฟันหน้ากลับ ถ้าขากรรไกรล่างเล็กมากอาจต้องผ่าตัดขากรรไกรร่วมกับจัดฟัน
ฟันล่างคร่อมฟันบน (Class III)
คืออะไร เมื่อกัดฟัน ฟันหน้าล่างอยู่หน้าฟันหน้าบน (anterior crossbite) หรือขากรรไกรล่างยื่นกว่าขากรรไกรบน
สาเหตุ ส่วนใหญ่เป็นพันธุกรรม คือขากรรไกรล่างใหญ่หรือยาว ขากรรไกรบนเล็ก หรือทั้งสองอย่าง บางรายเป็นแค่ฟันหน้าบนเอียงเข้าด้านใน ขากรรไกรปกติ งานวิจัยพบว่าลักษณะ Class III พบในชาวเอเชียตะวันออกบ่อยกว่ากลุ่มอื่น โดยเฉพาะในวัยฟันชุดผสม [1]
ผลต่อสุขภาพ ฟันหน้าที่คร่อมกันรับแรงผิดทิศ อาจสึกหรือโยก บางคนเคี้ยวและออกเสียงบางคำลำบาก
การรักษา
- เด็ก ควรตรวจตั้งแต่อายุประมาณ 7 ขวบ เพราะบางกรณีแก้ได้ง่ายตอนขากรรไกรยังโต เช่น ใช้เครื่องมือขยายหรือดึงขากรรไกรบนไปข้างหน้า อ่านเพิ่มที่ จัดฟันอายุเท่าไหร่ดี
- ผู้ใหญ่ ถ้าเป็นแค่ฟันเอียง แก้ด้วยการจัดฟันได้ ถ้าขากรรไกรล่างยื่นมาก มักต้องผ่าตัดขากรรไกรร่วมกับจัดฟัน ซึ่งทำหลังขากรรไกรหยุดโตแล้ว
สบลึก (deep bite)
คืออะไร เมื่อกัดฟัน ฟันหน้าบนคลุมฟันหน้าล่างลึกเกินไป บางคนลึกจนฟันล่างแทบมองไม่เห็น หรือฟันล่างกัดโดนเหงือกด้านหลังฟันบน
ผลต่อสุขภาพ ฟันหน้าสึกเร็ว เหงือกด้านในฟันบนหรือด้านหน้าฟันล่างเป็นแผล และบางคนรู้สึกเมื่อยขากรรไกร
การรักษา จัดฟันเพื่อยกระดับฟันหน้าและปรับระดับฟันหลัง ในเด็กที่ยังโต การแก้สบลึกมักง่ายกว่าผู้ใหญ่ สบลึกเป็นหนึ่งในปัญหาที่ต้องดูแลช่วงคงสภาพฟันให้ดี เพราะกลับมาลึกได้
สบเปิด (open bite)
คืออะไร เมื่อกัดฟัน ฟันหน้าบนและล่างไม่ชนกัน มีช่องว่างตรงกลาง กัดเส้นหรืออาหารชิ้นเล็กไม่ขาด
สาเหตุ นิสัยดูดนิ้วหรือดูดจุกนมนาน การดุนลิ้นเวลากลืน การหายใจทางปากเรื้อรัง หรือรูปแบบการเจริญเติบโตของขากรรไกรที่ยาวในแนวตั้ง
การรักษา ต้องแก้ทั้งฟันและสาเหตุ ในเด็ก การเลิกนิสัยดูดนิ้วตั้งแต่เนิ่นๆ อาจทำให้สบเปิดดีขึ้นเอง สบเปิดในผู้ใหญ่ที่เกิดจากโครงสร้างขากรรไกร รักษายากกว่า และกลับเป็นซ้ำได้บ่อย บางรายต้องผ่าตัดขากรรไกร
สบไขว้ (crossbite)
คืออะไร ฟันบนบางซี่อยู่ด้านในของฟันล่างเมื่อกัดฟัน อาจเป็นฟันหลังข้างเดียว สองข้าง หรือฟันหน้าบางซี่
สาเหตุ ขากรรไกรบนแคบ ซึ่งบางครั้งสัมพันธ์กับการหายใจทางปากหรือนิสัยดูดนิ้ว หรือฟันบางซี่ขึ้นผิดตำแหน่ง
ผลต่อสุขภาพ สบไขว้ฟันหลังข้างเดียวในเด็ก บางครั้งทำให้ขากรรไกรล่างเลื่อนไปด้านหนึ่งเวลากัด ถ้าปล่อยไว้นานอาจทำให้ขากรรไกรเจริญเติบโตไม่สมมาตร
การรักษา ในเด็กมักใช้เครื่องมือขยายขากรรไกรบน ซึ่งได้ผลดีเพราะรอยต่อกลางเพดานยังไม่ปิดสนิท ในผู้ใหญ่ การขยายขากรรไกรบนทำได้จำกัดกว่า
เมื่อไหร่การสบฟันผิดปกติต้องรักษา
ไม่ใช่ทุกคนที่มีการสบฟันผิดปกติต้องจัดฟัน ทันตแพทย์มักแนะนำให้รักษาเมื่อ
- ทำให้เคี้ยว กัด หรือพูดลำบาก
- ทำความสะอาดฟันยาก ฟันผุหรือเหงือกอักเสบซ้ำๆ
- ฟันหน้ายื่นมากจนเสี่ยงหักเวลาถูกกระแทก
- ฟันกัดโดนเหงือกจนเป็นแผล หรือฟันสึกผิดปกติ
- ขากรรไกรเลื่อนไปด้านหนึ่งเวลากัด
- เป็นส่วนหนึ่งของแผนใส่ฟันทดแทนหรือรากฟันเทียม
- คนไข้กังวลเรื่องความสวยงามจนกระทบความมั่นใจ
เมื่อไหร่ต้องผ่าตัดขากรรไกร
การจัดฟันอย่างเดียวขยับได้แค่ฟันในกระดูก ไม่สามารถเปลี่ยนขนาดหรือตำแหน่งของขากรรไกรในผู้ใหญ่ได้มาก ถ้าความไม่สมดุลของขากรรไกรรุนแรง เช่น ขากรรไกรล่างยื่นหรือเล็กมาก ใบหน้าเบี้ยว หรือสบเปิดจากโครงสร้าง ทันตแพทย์จัดฟันจะวางแผนร่วมกับศัลยแพทย์ช่องปาก โดยจัดฟันก่อนผ่าตัดเพื่อเตรียมตำแหน่งฟัน ผ่าตัดปรับขากรรไกร แล้วจัดฟันต่อเพื่อเก็บรายละเอียด [3][4] การผ่าตัดลักษณะนี้มักทำในโรงพยาบาล
วิธีสังเกตการสบฟันของตัวเองเบื้องต้น
ลองกัดฟันตามปกติแล้วดูกระจก
- ฟันหน้าบนคลุมฟันหน้าล่างประมาณ 1–3 มิลลิเมตรไหม หรือคลุมลึกจนมองไม่เห็นฟันล่าง
- ฟันหน้าบนอยู่หน้าฟันล่างไหม หรือฟันล่างอยู่หน้าฟันบน
- ฟันหน้าบนกับล่างชนกันไหม หรือมีช่องว่าง
- เส้นกึ่งกลางระหว่างฟันหน้าบนสองซี่ ตรงกับเส้นกึ่งกลางฟันหน้าล่างไหม
- ฟันซี่ไหนกัดอยู่ด้านในของฟันล่างหรือเปล่า
การสังเกตนี้ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเท่านั้น ทันตแพทย์ต้องตรวจในช่องปากและดูเอกซเรย์เพื่อวินิจฉัยว่าปัญหาเกิดจากฟันหรือขากรรไกร
คำถามที่พบบ่อย
การสบฟันผิดปกติถ่ายทอดทางพันธุกรรมไหม หลายแบบมีส่วนจากพันธุกรรม โดยเฉพาะ Class III และขนาดขากรรไกร แต่สิ่งแวดล้อมและนิสัยก็มีผล เช่น การดูดนิ้ว การหายใจทางปาก และการสูญเสียฟันน้ำนมก่อนเวลา
การสบฟันผิดปกติทำให้ปวดขากรรไกรหรือข้อต่อขากรรไกรไหม หลักฐานในปัจจุบันไม่สนับสนุนว่าการสบฟันผิดปกติเป็นสาเหตุหลักของปัญหาข้อต่อขากรรไกรในคนส่วนใหญ่ และการจัดฟันไม่ได้เป็นวิธีรักษาหรือป้องกันปัญหาข้อต่อขากรรไกรโดยตรง ถ้ามีอาการปวดหรือมีเสียงที่ข้อต่อขากรรไกร ควรให้ทันตแพทย์ตรวจหาสาเหตุ
ลูกดูดนิ้ว ต้องห้ามตอนไหน การดูดนิ้วในเด็กเล็กเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้ายังดูดหลังอายุ 4–5 ขวบ หรือเมื่อฟันหน้าแท้เริ่มขึ้น อาจทำให้ฟันยื่นหรือสบเปิด ควรค่อยๆ ช่วยลูกเลิก และปรึกษาทันตแพทย์
จัดฟันแก้ฟันยื่นได้ไหมโดยไม่ต้องผ่าตัด ส่วนใหญ่ได้ ถ้าฟันยื่นเกิดจากฟันเอียงหรือขากรรไกรต่างกันไม่มาก ถ้าขากรรไกรต่างกันมาก ทันตแพทย์จะอธิบายข้อดีข้อเสียของการจัดฟันอย่างเดียวเทียบกับการผ่าตัดร่วม
คนที่ฟันซ้อนเล็กน้อย จำเป็นต้องจัดฟันไหม ไม่จำเป็นเสมอไป ถ้าทำความสะอาดได้ดีและไม่กังวลเรื่องความสวยงาม การตัดสินใจขึ้นกับคนไข้และคำแนะนำของทันตแพทย์
ตรวจการสบฟันที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมจัดฟันและทันตกรรมประดิษฐ์ ตรวจการสบฟัน ถ่ายเอกซเรย์ใบหน้า และอธิบายทางเลือกการรักษาพร้อมราคา ค่าจัดฟัน 35,000–45,000 บาท รวมรีเทนเนอร์ ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน และอ่านต่อเรื่อง จัดฟันกี่ปีถึงจะเสร็จ
อ้างอิง
- Alhammadi MS, Halboub E, Fayed MS, Labib A, El-Saaidi C. Global distribution of malocclusion traits: A systematic review. Dental Press Journal of Orthodontics. 2018;23(6):40.e1–40.e10. DOAJ
- NHS. Orthodontics: treatments. nhs.uk
- Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019.
- Graber LW, Vanarsdall RL, Vig KWL, Huang GJ. Orthodontics: Current Principles and Techniques. 6th ed. St. Louis: Elsevier; 2016.
