วันที่ถอดเครื่องมือจัดฟัน คนไข้หลายคนรู้สึกว่าการรักษาจบแล้ว แต่ในมุมของทันตแพทย์ นี่คือจุดเริ่มต้นของช่วงสำคัญอีกช่วงหนึ่ง เรียกว่า ช่วงคงสภาพฟัน (retention) ตำรามาตรฐานด้านทันตกรรมจัดฟันระบุว่าผลการจัดฟันส่วนใหญ่ไม่เสถียรโดยธรรมชาติ ฟันมีแนวโน้มจะเคลื่อนกลับ จึงต้องใช้รีเทนเนอร์ [1] งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ก็ระบุตรงกันว่าแทบทุกคนที่จัดฟันต้องมีช่วงคงสภาพฟันในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง [2]
คำตอบโดยสรุปของคำถามว่า "ใส่นานแค่ไหน" คือ ช่วงแรกมักใส่เกือบทั้งวัน จากนั้นลดเหลือตอนนอน และถ้าต้องการให้ฟันอยู่ตำแหน่งเดิมไปนานๆ ควรใส่ตอนนอนต่อไปเรื่อยๆ ตำรามาตรฐานอีกเล่มระบุว่าคนที่ไม่ต้องการให้ฟันเปลี่ยนเลยหลังจัดฟัน ต้องใส่รีเทนเนอร์อย่างน้อยบางเวลาของวันไปอย่างไม่มีกำหนด [3] ระยะเวลาและรูปแบบที่แน่นอนขึ้นกับลักษณะฟันก่อนจัดของแต่ละคน ทันตแพทย์จะวางแผนให้
ทำไมฟันถึงเคลื่อนกลับหลังถอดเครื่องมือ
ตำรามาตรฐานสรุปเหตุผลหลักไว้ 3 ข้อ [1]
- เนื้อเยื่อรอบฟันยังจัดระเบียบตัวเองไม่เสร็จ ระหว่างจัดฟัน เอ็นยึดปริทันต์และเส้นใยในเหงือกถูกยืดและปรับเปลี่ยน หลังถอดเครื่องมือ เอ็นยึดปริทันต์ใช้เวลาประมาณ 3–4 เดือนในการกลับมาเป็นระเบียบ เส้นใยคอลลาเจนในเหงือกใช้เวลาประมาณ 4–6 เดือน ส่วนเส้นใยยืดหยุ่นเหนือกระดูกปรับตัวช้ามาก และยังดึงฟันให้หมุนกลับได้แม้ผ่านไปเกิน 1 ปี
- แรงจากริมฝีปาก แก้ม และลิ้น ฟันอยู่ในตำแหน่งที่แรงจากกล้ามเนื้อรอบๆ สมดุลกัน ถ้าตำแหน่งใหม่ของฟันไม่อยู่ในจุดสมดุลนั้น แรงเหล่านี้จะค่อยๆ ดันฟันกลับ
- การเจริญเติบโตที่ยังดำเนินอยู่ ในวัยรุ่น ขากรรไกรยังโตต่อได้อีกหลายปีหลังถอดเครื่องมือ โดยเฉพาะในแนวหน้า-หลังและแนวตั้ง และมักโตตามรูปแบบเดิมที่ทำให้เกิดปัญหาตั้งแต่แรก ทำให้ปัญหาบางอย่างกลับมาได้
นอกจากนี้ ฟันของทุกคน ไม่ว่าจะเคยจัดฟันหรือไม่ ยังเปลี่ยนตำแหน่งได้เล็กน้อยตามอายุ โดยเฉพาะฟันหน้าล่างที่มักค่อยๆ ซ้อนขึ้นตามวัย อ่านเพิ่มที่ จัดฟันแล้วฟันกลับมาเก
รีเทนเนอร์มีกี่แบบ
| แบบ | ลักษณะ | ข้อดี | ข้อควรรู้ |
|---|---|---|---|
| รีเทนเนอร์ใส (vacuum-formed) | แผ่นพลาสติกใสครอบฟัน | มองแทบไม่เห็น ใส่สบาย ทำได้เร็ว | แตกหรือสึกได้ ต้องเปลี่ยนเป็นระยะ ไม่ควรดื่มเครื่องดื่มหวานขณะใส่ |
| รีเทนเนอร์ลวด (Hawley) | ลวดด้านหน้า ฐานพลาสติกด้านใน | ทนทาน ปรับได้ ฟันกรามสบกันได้ตามธรรมชาติ | มองเห็นลวด บางคนพูดไม่ชัดช่วงแรก |
| รีเทนเนอร์ติดแน่น | ลวดเส้นเล็กติดด้านในฟันหน้า | ไม่ต้องจำว่าต้องใส่ ได้ผลดี | ทำความสะอาดยาก ใช้ไหมขัดฟันลำบาก ลวดหลุดหรือกาวหลุดได้ |
หลายคนใช้ร่วมกัน เช่น รีเทนเนอร์ติดแน่นที่ฟันหน้าล่าง ร่วมกับรีเทนเนอร์ใสสำหรับฟันบนตอนนอน
รีเทนเนอร์ใส
รีเทนเนอร์ใสทำจากแผ่นพลาสติกที่ขึ้นรูปตามแบบจำลองฟัน เป็นแบบที่นิยมมากในปัจจุบัน เพราะมองแทบไม่เห็นและใส่สบาย ข้อเสียคือพลาสติกจะสึกและแตกได้เมื่อใช้ไปนาน และเพราะครอบผิวฟันทั้งหมด ถ้าดื่มเครื่องดื่มหวานหรือเป็นกรดขณะใส่ น้ำตาลจะค้างอยู่กับฟันนานจนเสี่ยงฟันผุ
รีเทนเนอร์ลวด
รีเทนเนอร์แบบนี้ใช้มานานและทนทาน ตำรามาตรฐานระบุว่ารีเทนเนอร์ลวดที่ทำดีคงสภาพฟันได้ดีเป็นเวลาหลายปี [3] และข้อดีสำคัญคือฟันกรามสามารถขยับเล็กน้อยเพื่อสบกันพอดีขึ้นหลังถอดเครื่องมือ ข้อเสียคือต้องอาศัยวินัยของคนไข้ในการใส่และทำความสะอาด และบางคนไม่ชอบที่มองเห็นลวด
รีเทนเนอร์ติดแน่น
เป็นลวดเส้นเล็กติดกาวด้านในของฟันหน้า มักติดที่ฟันหน้าล่างตั้งแต่เขี้ยวถึงเขี้ยว และบางครั้งติดที่ฟันหน้าบนเพื่อคงช่องฟันห่างที่ปิดแล้ว ข้อดีคือไม่ต้องพึ่งวินัยของคนไข้ ข้อเสียคือขัดขวางการใช้ไหมขัดฟัน ตำรามาตรฐานจึงแนะนำว่าคนที่ใช้รีเทนเนอร์ติดแน่นควรมาให้ทำความสะอาดฟันและตรวจลวดเป็นระยะ และไม่ควรใช้ในคนที่หินปูนเกาะง่ายมาก [3] เมื่อกาวหลุด ต้องกลับมาติดใหม่โดยเร็ว เพราะฟันซี่ที่หลุดจากลวดอาจเคลื่อน หรือลวดอาจไปดันฟันให้เคลื่อนผิดทิศได้
แนวทางของ NHS ในอังกฤษอ้างงานวิจัยว่า สำหรับคนส่วนใหญ่ การใช้รีเทนเนอร์ติดแน่นประมาณ 4–5 ปีก็เพียงพอ แต่ระยะเวลาระยะยาวต่างกันในแต่ละคน และทันตแพทย์จะเป็นผู้แนะนำ [4]
ตารางการใส่รีเทนเนอร์โดยทั่วไป
| ช่วงเวลา | การใส่โดยทั่วไป |
|---|---|
| 3–6 เดือนแรก | ใส่เกือบตลอดวัน ถอดตอนกินข้าวและแปรงฟัน |
| หลังจากนั้นถึงประมาณ 1 ปี | ใส่ทุกคืนตอนนอน |
| ปีที่ 2 เป็นต้นไป | ใส่ตอนนอน ทุกคืนหรือวันเว้นวันตามที่ทันตแพทย์แนะนำ และใส่ต่อไปเรื่อยๆ ถ้าต้องการให้ฟันตรงไปนานๆ |
ตารางนี้เป็นแนวทางทั่วไปจากเอกสารของโรงพยาบาลในระบบ NHS [4] ทันตแพทย์อาจปรับตามปัญหาเดิมของแต่ละคน ตัวอย่างเช่น
- คนที่เคยฟันห่างหรือฟันบิดมาก มักต้องใช้รีเทนเนอร์ติดแน่นหรือใส่นานกว่า เพราะกลับมาง่าย
- คนที่เคยสบลึก มักต้องใช้รีเทนเนอร์บนที่ช่วยกันไม่ให้ฟันหน้าล่างกัดลึกขึ้นอีก [1]
- คนที่เคยสบเปิด โดยเฉพาะที่ยังมีการเจริญเติบโตในแนวตั้ง มักต้องใช้รีเทนเนอร์ที่ช่วยกันไม่ให้ฟันกรามยื่นยาวขึ้น ตอนนอนไปจนถึงช่วงปลายวัยรุ่น [1]
- วัยรุ่นที่ยังโต ต้องใส่รีเทนเนอร์จนการเจริญเติบโตชะลอลงถึงระดับผู้ใหญ่ [1]
เคล็ดลับให้ใส่รีเทนเนอร์ได้สม่ำเสมอ
- ผูกกับกิจวัตร เช่น ใส่ทันทีหลังแปรงฟันก่อนนอน
- มีกล่องเก็บติดตัวเสมอ รีเทนเนอร์ส่วนใหญ่หายเพราะห่อทิชชู่วางไว้บนโต๊ะอาหารแล้วถูกทิ้ง
- ถ้าลืมใส่ไปหลายวัน ให้ลองใส่ทันที ถ้าใส่ได้แต่แน่นมาก ให้ใส่ต่อเนื่องหลายชั่วโมงหรือทั้งคืน ฟันมักกลับเข้าที่ภายในไม่กี่วัน ถ้าใส่ไม่ลง ห้ามกดแรง ให้โทรนัดทันตแพทย์
- รู้สึกแน่นตอนเช้าเป็นสัญญาณ แปลว่าฟันเริ่มขยับระหว่างวัน ไม่ควรลดเวลาการใส่ลง
ทำความสะอาดรีเทนเนอร์
- แปรงรีเทนเนอร์ทุกครั้งที่ถอด ด้วยแปรงขนนุ่มและน้ำสะอาดหรือสบู่อ่อน ไม่ควรใช้ยาสีฟันที่หยาบ เพราะทำให้พลาสติกเป็นรอยและสะสมคราบ
- ห้ามใช้น้ำร้อน เพราะพลาสติกบิดเบี้ยว ใส่ไม่ได้
- ไม่แช่ในน้ำยาบ้วนปากที่มีแอลกอฮอล์นาน อาจทำให้พลาสติกขุ่น
- ทำความสะอาดรอบรีเทนเนอร์ติดแน่น ใช้แปรงซอกฟันหรือไหมขัดฟันแบบร้อยใต้ลวด
- มาตรวจตามนัด ทันตแพทย์จะดูความพอดีของรีเทนเนอร์ ลวดติดแน่น และขูดหินปูนให้
รีเทนเนอร์หาย แตก หรือใส่ไม่พอดี ต้องทำอย่างไร
- หายหรือแตก โทรนัดทันตแพทย์โดยเร็ว เพื่อทำใหม่ก่อนฟันเคลื่อน ยิ่งรอนาน ฟันยิ่งมีโอกาสเคลื่อนมาก
- ใส่แล้วแน่นจนเจ็บมาก หรือใส่ไม่ลง ห้ามฝืนกด ให้ทันตแพทย์ตรวจ อาจต้องปรับหรือทำใหม่
- ลวดติดแน่นหลุดบางจุด อย่ารอถึงนัดถัดไป ให้โทรนัดติดใหม่
- รีเทนเนอร์ใสขุ่น มีรอยร้าว หรือบาง ถึงเวลาทำใหม่
ความเชื่อที่ไม่จริง
"ใส่รีเทนเนอร์ 1 ปีก็พอ หลังจากนั้นฟันจะไม่ขยับแล้ว" ไม่จริงสำหรับคนส่วนใหญ่ ฟันยังเปลี่ยนตำแหน่งได้ตามอายุ งานทบทวนวรรณกรรมพบว่าแม้หลังช่วงคงสภาพฟัน ฟันหน้าล่างยังมีแนวโน้มกลับมาซ้อนได้ และคาดเดาได้ยากในแต่ละคน [5]
"ใส่รีเทนเนอร์แล้ว ไม่ต้องไปพบทันตแพทย์อีก" ไม่จริง ควรตรวจรีเทนเนอร์และฟันเป็นระยะ โดยเฉพาะรีเทนเนอร์ติดแน่นที่อาจหลุดโดยไม่รู้ตัว
"ฟันคุดทำให้ฟันกลับมาเก จึงต้องถอนฟันคุดทุกครั้งหลังจัดฟัน" หลักฐานในปัจจุบันไม่สนับสนุนว่าฟันคุดเป็นสาเหตุหลักของการที่ฟันหน้าล่างกลับมาซ้อน การตัดสินใจผ่าฟันคุดขึ้นกับปัญหาของฟันคุดซี่นั้นเอง อ่านเพิ่มที่ ฟันคุดต้องผ่าไหม
คำถามที่พบบ่อย
ใส่รีเทนเนอร์แล้วพูดไม่ชัด จะหายไหม ช่วงแรกอาจพูดไม่ชัดเล็กน้อย โดยเฉพาะรีเทนเนอร์ลวดที่มีฐานพลาสติกบนเพดาน ส่วนใหญ่ลิ้นจะปรับตัวได้ภายในไม่กี่วันถึง 1–2 สัปดาห์
กินข้าวหรือดื่มน้ำตอนใส่รีเทนเนอร์ได้ไหม ควรถอดก่อนกินอาหารทุกครั้ง ดื่มน้ำเปล่าได้ แต่เครื่องดื่มหวานหรือเป็นกรด ควรถอดรีเทนเนอร์ก่อน
รีเทนเนอร์ต้องเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน ขึ้นกับชนิดและการดูแล รีเทนเนอร์ใสมักต้องเปลี่ยนเมื่อสึก ขุ่น หรือร้าว ทันตแพทย์จะตรวจและแนะนำในแต่ละนัด
รีเทนเนอร์ติดแน่นติดไว้ตลอดชีวิตได้ไหม ได้ ถ้าทำความสะอาดได้ดีและมาตรวจสม่ำเสมอ บางคนเลือกถอดหลังผ่านไปหลายปีแล้วเปลี่ยนเป็นรีเทนเนอร์ถอดได้ตอนนอนแทน
ฟันกลับมาเกเล็กน้อยแล้ว ใส่รีเทนเนอร์ตัวเดิมจะดันกลับได้ไหม ถ้าเคลื่อนไม่มากและรีเทนเนอร์ยังใส่ลง บางครั้งช่วยดันกลับได้บ้าง แต่ถ้าใส่ไม่ลง ห้ามฝืน ควรให้ทันตแพทย์ประเมินว่าต้องจัดฟันเพิ่มหรือไม่
ลวดรีเทนเนอร์ด้านในหลุดบางจุด ยังรอไปถึงนัดหน้าได้ไหม ไม่ควรรอนาน เมื่อลวดหลุดจากฟันซี่ใด ฟันซี่นั้นไม่ถูกยึดแล้วและอาจเคลื่อนได้ ขณะที่ฟันซี่อื่นยังติดลวดอยู่ ทำให้ฟันเกเฉพาะจุดโดยไม่รู้ตัว ให้ติดต่อคลินิกเพื่อนัดซ่อม และถ้าลวดหลุดแล้วทิ่มลิ้นหรือเหงือก ให้ใช้ขี้ผึ้งจัดฟันปิดไว้ก่อน
ตั้งครรภ์หรือป่วย ใส่รีเทนเนอร์ต่อได้ไหม ใส่ได้ตามปกติ ช่วงตั้งครรภ์เหงือกอักเสบง่ายขึ้น จึงควรทำความสะอาดฟันและรีเทนเนอร์ให้ดีเป็นพิเศษ อ่านสาเหตุที่ฟันกลับมาเกได้ที่ จัดฟันเสร็จแล้วฟันเก
รีเทนเนอร์ที่ Dental Vista
ค่าจัดฟันที่ Dental Vista รวมรีเทนเนอร์หลังถอดเครื่องมือแล้ว ทันตแพทย์จะเลือกชนิดรีเทนเนอร์ให้เหมาะกับปัญหาฟันเดิมของแต่ละคน และนัดตรวจหลังถอดเครื่องมือเป็นระยะ ดูรายละเอียดที่ หน้าจัดฟัน
อ้างอิง
- Proffit WR, Fields HW, Larson BE, Sarver DM. Contemporary Orthodontics. 6th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019. บทที่ 18 Retention
- Littlewood SJ, Millett DT, Doubleday B, Bearn DR, Worthington HV, et al. Retention procedures for stabilising tooth position after treatment with orthodontic braces. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023. Cochrane Library
- Bishara SE. Textbook of Orthodontics. Philadelphia: WB Saunders; 2001. บทที่ 19 หัวข้อ Retention Principles and Appliances
- NHS England South. Orthodontic retainers: questions and answers. 2019. england.nhs.uk และ Nottingham University Hospitals. Orthodontics: retainers. nuh.nhs.uk
- Bondemark L, Holm AK, Hansen K, et al. Long-term stability of orthodontic treatment and patient satisfaction. A systematic review. Angle Orthodontist. 2007;77(1):181–191. PubMed
