อุบัติเหตุต่อฟันพบบ่อยในเด็ก ทั้งในเด็กเล็กที่เพิ่งหัดเดิน ซึ่งมักล้มหน้าคะมำกระแทกฟันหน้าบน และในเด็กโตที่เล่นกีฬา ขี่จักรยาน หรือวิ่งเล่น สิ่งที่ผู้ปกครองทำได้ในไม่กี่นาทีแรก โดยเฉพาะเมื่อ ฟันแท้หลุดทั้งซี่ มีผลอย่างมากต่อโอกาสที่จะเก็บฟันซี่นั้นไว้ได้
บทความนี้สรุปวิธีปฐมพยาบาลตามแนวทางของสมาคมทันตกรรมอุบัติเหตุนานาชาติ ปี 2020 [1] [2] แยกตามประเภทของการบาดเจ็บ และแยกระหว่างฟันน้ำนมกับฟันแท้ เพราะการจัดการต่างกันมาก
ขั้นแรก ตรวจดูว่าต้องไปโรงพยาบาลหรือไม่
ก่อนสนใจฟัน ให้ดูอาการทั่วไปของเด็กก่อน ไปโรงพยาบาลทันที ถ้ามี
- หมดสติ แม้เพียงช่วงสั้นๆ
- อาเจียนซ้ำ ปวดศีรษะมาก ซึม สับสน
- เลือดออกไม่หยุดหลังกดแผล 10–15 นาที
- กัดฟันไม่ลง หรือขากรรไกรเบี้ยว อาจมีกระดูกขากรรไกรหัก
- หายใจลำบาก หรือสงสัยว่าเด็กสำลักฟันหรือเศษฟันลงคอ
- มีแผลลึกที่ริมฝีปาก ลิ้น หรือใบหน้า
ถ้าไม่มีอาการเหล่านี้ ให้ทำความสะอาดปากเบาๆ ด้วยน้ำสะอาด กดแผลที่มีเลือดออกด้วยผ้าสะอาด ประคบเย็นที่ริมฝีปากหรือแก้มด้านนอก แล้วดูว่าฟันเป็นอย่างไร
ฟันน้ำนมหรือฟันแท้
| อายุ | ฟันหน้าที่กระแทกมักเป็น |
|---|---|
| ต่ำกว่า 6 ปี | ฟันน้ำนม |
| 6–8 ปี | อาจเป็นได้ทั้งสองแบบ ฟันหน้าแท้เริ่มขึ้น |
| 8 ปีขึ้นไป | ฟันหน้ามักเป็นฟันแท้แล้ว |
ถ้าไม่แน่ใจ ให้ปฏิบัติเหมือนเป็นฟันแท้ไว้ก่อน แล้วรีบไปพบทันตแพทย์
ฟันแท้หลุดทั้งซี่ เป็นเหตุฉุกเฉิน
ฟันแท้ที่หลุดออกจากเบ้าทั้งซี่ มีเซลล์เนื้อเยื่อยึดปริทันต์ติดอยู่บนผิวราก เซลล์เหล่านี้ตายเร็วเมื่อแห้ง แนวทางระบุว่าเวลาที่ฟันอยู่นอกปากในสภาพแห้ง และสิ่งที่ใช้เก็บฟัน มีผลอย่างมากต่อการอยู่รอดของเซลล์ [1] ยิ่งใส่กลับเร็ว ยิ่งมีโอกาสเก็บฟันได้
สิ่งที่ต้องทำ
- หาฟันให้เจอ จับฟันที่ตัวฟันด้านขาว ไม่จับที่ราก
- ถ้าฟันสกปรก ล้างเบาๆ ด้วยนม น้ำเกลือ หรือน้ำลายของเด็ก [1] ไม่ขัด ไม่ถู ไม่ใช้สบู่
- ใส่กลับเข้าเบ้าทันทีถ้าทำได้ หันด้านหน้าของฟันออกด้านนอก ดันเบาๆ ให้เข้าที่ แล้วให้เด็กกัดผ้าเช็ดหน้าหรือผ้าก๊อซไว้ให้ฟันอยู่กับที่
- ถ้าใส่กลับไม่ได้ เก็บฟันโดยเร็วในนม หรือน้ำลายของเด็กที่บ้วนใส่แก้ว หรือน้ำเกลือ [1] เพราะผิวรากเริ่มแห้งภายในไม่กี่นาที ไม่ห่อทิชชู่แห้ง
- ไปพบทันตแพทย์ทันที นำฟันไปด้วย
สิ่งที่ห้ามทำ
- ห้ามปล่อยให้ฟันแห้ง
- ห้ามขัดหรือขูดราก
- ห้ามแช่ในน้ำเปล่านานๆ น้ำเปล่าเป็นตัวเลือกที่ไม่ดี แต่ยังดีกว่าปล่อยให้แห้ง [1]
- ห้ามรอให้เลือดหยุดหรือรอจนถึงพรุ่งนี้
ที่คลินิก ทันตแพทย์จะทำอะไร
- ทำความสะอาดและใส่ฟันกลับเข้าเบ้า ถ้ายังไม่ได้ใส่
- เอกซเรย์ตรวจกระดูกและฟันข้างเคียง
- ยึดฟันกับฟันข้างเคียงด้วยลวดเส้นเล็กที่ยืดหยุ่นได้ประมาณ 2 สัปดาห์ [1]
- พิจารณายาฆ่าเชื้อและวัคซีนป้องกันบาดทะยักตามความเหมาะสม
- วางแผนการรักษาโพรงประสาทและนัดติดตาม ขึ้นกับว่ารากฟันสร้างเสร็จแล้วหรือยัง [1]
ฟันน้ำนมหลุดทั้งซี่ ห้ามใส่กลับ
แนวทางของสมาคมทันตกรรมอุบัติเหตุนานาชาติระบุชัดว่า ไม่ควรใส่ฟันน้ำนมที่หลุดกลับเข้าไป [1] [2] เพราะอาจทำอันตรายต่อหน่อฟันแท้ที่อยู่ใกล้รากฟันน้ำนม สิ่งที่ควรทำคือ
- กดแผลห้ามเลือดด้วยผ้าสะอาด
- เก็บฟันไว้ให้ทันตแพทย์ดู เพื่อยืนยันว่าหลุดมาทั้งซี่ ไม่มีชิ้นส่วนรากค้าง
- พาไปพบทันตแพทย์ในวันเดียวกัน เพื่อตรวจแผล ฟันข้างเคียง และหน่อฟันแท้
ถ้าหาฟันไม่เจอ ต้องให้ทันตแพทย์ตรวจว่าฟันไม่ได้ถูกกระแทกจมเข้าไปในเหงือก หรือเด็กไม่ได้สำลักลงไป
ฟันบิ่นหรือหัก
| ลักษณะ | ควรทำอย่างไร |
|---|---|
| บิ่นเล็กน้อยที่ขอบฟัน ไม่เสียว | นัดทันตแพทย์ภายในไม่กี่วัน |
| หักถึงเนื้อฟันสีเหลือง เสียวลม | นัดทันตแพทย์ภายใน 1–2 วัน |
| หักเห็นจุดสีชมพูหรือมีเลือดตรงกลางฟัน | โพรงประสาทเปิด ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน |
| หักลงไปใต้เหงือก ฟันส่วนที่เหลือโยก | ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน |
เก็บชิ้นฟันที่หักไว้ แช่ในน้ำเกลือหรือนม ในบางกรณีทันตแพทย์ติดชิ้นฟันเดิมกลับได้ ซึ่งให้สีและรูปร่างที่เป็นธรรมชาติที่สุด
ฟันโยก ฟันเลื่อน หรือฟันจม
- ฟันโยกเล็กน้อย ตำแหน่งไม่เปลี่ยน ให้กินอาหารอ่อน ทำความสะอาดเบาๆ และให้ทันตแพทย์ตรวจ
- ฟันเลื่อนออกนอกแนว ยื่น หรือเอียง ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน ฟันแท้มักต้องจัดกลับและยึดไว้ ฟันน้ำนมบางกรณีปล่อยให้กลับเข้าที่เอง บางกรณีต้องถอน ขึ้นกับการสบฟันและความเสี่ยงต่อฟันแท้ [2]
- ฟันจมเข้าไปในเหงือก ดูสั้นลง ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน ฟันน้ำนมที่จมมักขึ้นกลับเองได้ แต่ต้องตรวจว่าไม่ได้จมไปกระทบหน่อฟันแท้
ปากและเหงือก
- ริมฝีปากแตก ล้างสะอาด กดห้ามเลือด ประคบเย็น ถ้าแผลลึกหรือยาวข้ามขอบริมฝีปาก ควรไปเย็บ
- เหงือกฉีกหรือมีเลือดออก กดด้วยผ้าสะอาด ส่วนใหญ่หยุดเองในไม่กี่นาที
- เส้นเนื้อใต้ริมฝีปากบนฉีก พบบ่อยในเด็กเล็กที่ล้ม เลือดออกดูน่ากลัวแต่มักหายเอง ให้ทันตแพทย์ตรวจฟันร่วมด้วย
หลังอุบัติเหตุ ต้องติดตามอะไร
ฟันที่ถูกกระแทกอาจดูปกติในวันแรก แต่มีปัญหาภายหลังได้ ทันตแพทย์จะนัดตรวจติดตามและเอกซเรย์เป็นระยะ ผู้ปกครองควรสังเกต
- ฟันเปลี่ยนสี เป็นสีเทา เหลือง หรือชมพู
- เหงือกบวม หรือมีตุ่มหนอง ใกล้ฟันซี่นั้น
- ปวดหรือเสียว ที่เกิดขึ้นภายหลัง
- ฟันโยกมากขึ้น
- ฟันแท้ที่ขึ้นมาแทนฟันน้ำนมที่เคยกระแทก มีจุดสีขาวหรือเหลือง หรือรูปร่างผิดปกติ
ฟันน้ำนมที่เปลี่ยนสีเทาหลังกระแทกไม่ได้แปลว่าต้องรักษาเสมอ บางซี่สีจางลงเอง แต่ถ้ามีเหงือกบวมหรือตุ่มหนอง ต้องรักษา อ่านเพิ่มที่ รักษารากฟันน้ำนมและครอบฟันเด็ก
ป้องกันอุบัติเหตุต่อฟัน
- ฟันยางป้องกัน เวลาเล่นกีฬาที่มีการปะทะหรือมีลูกบอลแข็ง เช่น ฟุตบอล บาสเกตบอล ศิลปะการต่อสู้ ฟันยางที่ทำเฉพาะบุคคลพอดีและใส่สบายกว่าแบบสำเร็จรูป
- หมวกกันน็อก เวลาขี่จักรยาน สกู๊ตเตอร์ หรือโรลเลอร์สเก็ต
- คาร์ซีทที่เหมาะกับวัย เวลาโดยสารรถยนต์
- บ้านปลอดภัยสำหรับเด็กหัดเดิน กันมุมโต๊ะ ปิดบันได
- เด็กที่ฟันหน้ายื่นมาก เสี่ยงฟันหักจากอุบัติเหตุมากกว่า ปรึกษาทันตแพทย์เรื่องจัดฟันช่วงเหมาะสม อ่านเพิ่มที่ จัดฟันอายุเท่าไหร่ดี
เตรียมไว้ก่อนเกิดเหตุ
- บันทึกเบอร์คลินิกทันตกรรมใกล้บ้านไว้ในโทรศัพท์
- รู้ว่าในเวลานอกเวลาทำการ โรงพยาบาลใกล้บ้านมีทันตแพทย์เวรหรือไม่
- ครูและโค้ชกีฬาควรรู้วิธีจัดการฟันแท้หลุด
สรุปแบบจำง่าย
| สิ่งที่เกิด | ฟันน้ำนม | ฟันแท้ |
|---|---|---|
| หลุดทั้งซี่ | ห้ามใส่กลับ เก็บฟันไว้ ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน | ใส่กลับทันที หรือแช่นม แล้วไปพบทันตแพทย์ทันที |
| หัก เห็นจุดสีชมพู | ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน | ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน เก็บชิ้นฟันไว้ |
| บิ่นเล็กน้อย | นัดภายในไม่กี่วัน | นัดภายในไม่กี่วัน เก็บชิ้นฟันไว้ |
| ฟันเลื่อนหรือจม | ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน | ไปพบทันตแพทย์วันเดียวกัน |
| โยกเล็กน้อย | อาหารอ่อน และตรวจ | อาหารอ่อน และตรวจ |
ดูแลหลังรักษา
- กินอาหารอ่อน ประมาณ 1–2 สัปดาห์ หรือตามที่ทันตแพทย์แนะนำ
- แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่ม ทำความสะอาดบริเวณที่บาดเจ็บอย่างนุ่มนวล
- ใช้น้ำยาบ้วนปากตามที่สั่ง ในเด็กที่บ้วนได้
- งดเล่นกีฬาที่มีการปะทะ ช่วงที่ฟันยังยึดด้วยลวด
- เด็กเล็ก งดดูดจุกหลอกและลดการใช้ขวดนมช่วงแรก ถ้าทันตแพทย์แนะนำ
- มาตามนัดติดตามทุกครั้ง แม้ไม่มีอาการ เพราะภาวะแทรกซ้อนหลายอย่างเห็นได้จากเอกซเรย์เท่านั้น
ที่โรงเรียนและสนามกีฬา
ครู โค้ช และพี่เลี้ยงเป็นคนแรกที่อยู่ในเหตุการณ์บ่อยกว่าผู้ปกครอง การมีนมกล่องในห้องพยาบาลของโรงเรียน และการรู้หลักง่ายๆ ว่า ฟันแท้หลุด ให้จับที่ตัวฟัน ใส่กลับทันทีหรือแช่นม แล้วโทรหาผู้ปกครองและทันตแพทย์ ช่วยเพิ่มโอกาสเก็บฟันของเด็กได้มาก
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ฟันหลุดแล้วล้างให้สะอาดด้วยแปรงหรือสบู่ก่อน" ห้ามขัดรากฟัน ล้างเบาๆ ด้วยนมหรือน้ำเกลือเท่านั้น [1]
"เก็บฟันในทิชชู่แห้งแล้วค่อยไปหาหมอ" ฟันที่แห้งเสียเซลล์บนผิวราก โอกาสเก็บฟันลดลงมาก เก็บในนม น้ำเกลือ หรือน้ำลาย [1]
"ฟันน้ำนมหลุดก็ใส่กลับเหมือนฟันแท้" ไม่ควรใส่ฟันน้ำนมกลับ เพราะอาจทำอันตรายต่อหน่อฟันแท้ [2]
"ไม่เจ็บแล้ว ไม่ต้องไปหาหมอ" ฟันที่ถูกกระแทกอาจมีปัญหาภายหลังโดยไม่มีอาการ ควรตรวจและติดตาม
คำถามที่พบบ่อย
ฟันแท้หลุด ต้องใส่กลับภายในกี่นาที ยิ่งเร็วยิ่งดี เวลาที่ฟันอยู่นอกปากในสภาพแห้งมีผลมาก ถ้าใส่กลับไม่ได้ ให้เก็บในนมหรือน้ำเกลือทันที แล้วไปพบทันตแพทย์โดยเร็วที่สุด [1]
ไม่มีนม ใช้อะไรแทนได้ น้ำเกลือ หรือให้เด็กบ้วนน้ำลายใส่แก้วแล้วแช่ฟันไว้ ถ้าเด็กโตพอและไม่เสี่ยงกลืน อาจให้อมฟันไว้ในกระพุ้งแก้ม แต่ไม่แนะนำในเด็กเล็ก
ฟันหน้าน้ำนมหักไปครึ่งซี่ ต้องทำอะไรไหม ให้ทันตแพทย์ตรวจว่าโพรงประสาทเปิดหรือไม่ บางครั้งแค่ขัดขอบคม บางครั้งต้องอุดหรือรักษาโพรงประสาท
ฟันกระแทกแล้วเปลี่ยนเป็นสีเทาหลายสัปดาห์ต่อมา อันตรายไหม อาจเป็นเลือดออกในโพรงประสาทหรือประสาทฟันตาย ให้ทันตแพทย์ตรวจและเอกซเรย์ ไม่ต้องตกใจแต่ไม่ควรปล่อยไว้
เด็กล้มฟันกระแทกแต่ไม่มีอะไรหัก ต้องไปหาหมอไหม ถ้าฟันไม่โยก ไม่เลื่อน และเด็กกินได้ปกติ อาจสังเกตอาการที่บ้าน แต่ควรนัดตรวจภายในไม่กี่วัน เพราะบางครั้งมีรากหักหรือปัญหาที่เห็นได้จากเอกซเรย์เท่านั้น
ต้องฉีดวัคซีนบาดทะยักไหม ถ้าแผลสกปรก เช่น ล้มบนดินหรือพื้นถนน และเด็กได้วัคซีนไม่ครบ ควรปรึกษาแพทย์เรื่องวัคซีนบาดทะยัก
ฟันที่ใส่กลับแล้วจะอยู่ได้ตลอดไหม บางซี่อยู่ได้นาน บางซี่มีปัญหาภายหลัง เช่น รากละลาย ขึ้นกับเวลาที่ฟันอยู่นอกปาก วิธีเก็บฟัน และระยะการสร้างราก การติดตามสม่ำเสมอช่วยให้แก้ไขได้ทัน [1]
ฟันแท้หักแล้วติดชิ้นเดิมกลับได้จริงไหม ได้ในหลายกรณี ถ้าเก็บชิ้นฟันไว้ในน้ำเกลือหรือนม ไม่ให้แห้ง และโพรงประสาทไม่เสียหายมาก ทันตแพทย์จะประเมิน
รักษาฟันเด็กที่ Dental Vista
คลินิกมีทันตแพทย์ด้านทันตกรรมสำหรับเด็ก ตรวจฟันหลังอุบัติเหตุ อุดหรือติดชิ้นฟันที่หัก รักษาโพรงประสาท และนัดติดตามผล ถ้าฟันแท้หลุด โทรมาที่สาขาที่เปิดอยู่ทันที สาขาเทอร์มินอล 21 เปิดทุกวัน 10:00–20:00 น. ดูเบอร์โทรที่ หน้าแผนที่และติดต่อ และรายละเอียดที่ หน้าทันตกรรมเด็ก
อ้างอิง
- Fouad AF, Abbott PV, Tsilingaridis G, et al. International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 2. Avulsion of permanent teeth. Dental Traumatology. 2020;36(4):331–342. White Rose
- Day PF, et al. International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 3. Injuries in the primary dentition. Dental Traumatology. 2020;36(4):343–359.
