หลายคนคิดว่าเมื่อใส่รากฟันเทียมเสร็จแล้ว ฟันซี่นั้นจะไม่มีปัญหาอีก เพราะรากเทียมทำจากไทเทเนียมและครอบฟันทำจากเซรามิก ซึ่ง ไม่ผุ ก็จริง แต่เหงือกและกระดูกที่อยู่รอบรากเทียมยังเป็นเนื้อเยื่อมีชีวิต และอักเสบได้จากคราบจุลินทรีย์เช่นเดียวกับฟันธรรมชาติ
ภาวะที่เหงือกและกระดูกรอบรากเทียมอักเสบเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้รากเทียมที่เคยยึดแน่นดีค่อยๆ เสียกระดูกรอบราก จนในที่สุดอาจต้องถอดออก ข่าวดีคือภาวะนี้ ป้องกันได้เป็นส่วนใหญ่ ด้วยการทำความสะอาดที่ถูกวิธีและการตรวจติดตามสม่ำเสมอ บทความนี้อธิบายวิธีดูแลรากฟันเทียมในชีวิตประจำวัน สัญญาณเตือน และสิ่งที่ทันตแพทย์ทำเมื่อพบปัญหา
รากเทียมต่างจากฟันธรรมชาติอย่างไร
| ฟันธรรมชาติ | รากฟันเทียม | |
|---|---|---|
| การยึดกับกระดูก | ผ่านเอ็นยึดปริทันต์ ซึ่งมีหลอดเลือดและรับความรู้สึก | กระดูกแนบกับผิวรากเทียมโดยตรง |
| ผุได้ไหม | ได้ | ไม่ผุ |
| รับรู้แรงกัดมากเกิน | รับรู้ได้ดี | รับรู้ได้น้อยกว่า |
| การป้องกันเชื้อที่ขอบเหงือก | เนื้อเยื่อยึดแน่นกับผิวราก | เนื้อเยื่อรอบรากเทียมยึดได้น้อยกว่า เชื้อลงลึกได้ง่ายกว่า |
| เมื่ออักเสบ | ค่อยๆ ลุกลาม | บางรายลุกลามเร็วกว่า |
ด้วยความแตกต่างนี้ รากเทียมจึงต้องการการดูแลอย่างน้อยเท่ากับฟันธรรมชาติ และหลายคนต้องดูแลมากกว่า
ภาวะเหงือกรอบรากเทียมอักเสบมีสองระยะ
ระยะแรก: เยื่อเมือกรอบรากเทียมอักเสบ
เทียบได้กับเหงือกอักเสบในฟันธรรมชาติ เหงือกรอบรากเทียมแดง บวม และมีเลือดออกเมื่อแปรงหรือตรวจ แต่ กระดูกรอบรากยังไม่ถูกทำลาย ระยะนี้ ย้อนกลับได้ เมื่อกำจัดคราบจุลินทรีย์ออกอย่างสม่ำเสมอ
ระยะลุกลาม: รากเทียมอักเสบ
การอักเสบลุกลามจนกระดูกรอบรากเทียมละลาย ร่องรอบรากเทียมลึกขึ้น อาจมีหนอง เหงือกร่นจนเห็นเกลียวรากเทียม ระยะนี้กระดูกที่หายไปมักไม่กลับมาเอง การรักษาซับซ้อนขึ้น และถ้าลุกลามมาก รากเทียมอาจโยกจนต้องถอดออก
พบบ่อยแค่ไหน
งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบของ Derks และ Tomasi ปี 2015 รวบรวมการศึกษาที่มีผู้ป่วยอย่างน้อย 100 คน พบค่าเฉลี่ยความชุกของเยื่อเมือกรอบรากเทียมอักเสบประมาณร้อยละ 43 และรากเทียมอักเสบประมาณร้อยละ 22 ของผู้ป่วย โดยตัวเลขแตกต่างกันมากระหว่างการศึกษา ขึ้นกับเกณฑ์ที่ใช้และระยะเวลาที่ใช้งานรากเทียม [1] ตัวเลขนี้บอกว่าปัญหาไม่ใช่เรื่องหายาก และการดูแลมีความสำคัญจริง
ใครเสี่ยงรากเทียมอักเสบ
- เคยเป็นโรคปริทันต์ เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญ อ่านเพิ่มที่ โรคปริทันต์คืออะไร
- ทำความสะอาดรอบรากเทียมไม่ดี
- ไม่มาตรวจติดตาม
- สูบบุหรี่
- เบาหวานที่คุมไม่ได้
- ซีเมนต์ยึดครอบฟันตกค้างใต้เหงือก ในบางกรณี
- ครอบฟันที่ออกแบบให้ทำความสะอาดยาก
แนวทางเวชปฏิบัติของสหพันธ์ปริทันตวิทยายุโรป ปี 2023 ระบุว่าการป้องกันควรเริ่มตั้งแต่ช่วงวางแผนทำรากฟันเทียม เช่น รักษาโรคเหงือกให้คงที่ก่อน และเมื่อใส่ฟันแล้วควรมีโปรแกรมดูแลต่อเนื่องที่ประเมินสุขภาพเนื้อเยื่อรอบรากเทียมเป็นระยะ [2]
ทำความสะอาดรากเทียมทุกวัน
แปรงฟัน
- แปรงฟันวันละ 2 ครั้ง ด้วยแปรงขนนุ่ม
- เอียงแปรงประมาณ 45 องศาเข้าหาขอบเหงือกรอบครอบฟันบนรากเทียม ขยับสั้นๆ เบาๆ
- ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ตามปกติ เพื่อป้องกันฟันธรรมชาติซี่อื่น
- แปรงสีฟันไฟฟ้าใช้ได้
อ่านวิธีแปรงละเอียดที่ แปรงฟันอย่างไรให้ถูกวิธี
ทำความสะอาดซอกฟัน
ด้านข้างระหว่างครอบรากเทียมกับฟันข้างเคียง เป็นจุดที่คราบสะสมมากที่สุด เลือกอุปกรณ์ตามขนาดช่อง
| อุปกรณ์ | เหมาะกับ |
|---|---|
| แปรงซอกฟัน | ช่องที่แปรงสอดผ่านได้ เลือกขนาดพอดีไม่คับ เป็นตัวเลือกหลักของหลายคน |
| ไหมขัดฟันแบบมีปลายแข็งหรือไหมแบบฟู | ช่องแคบ หรือใต้ฟันเทียมติดแน่นที่อยู่ระหว่างรากเทียม |
| เครื่องฉีดน้ำทำความสะอาดช่องปาก | ตัวเสริม โดยเฉพาะคนที่ใช้อุปกรณ์อื่นลำบาก ไม่แทนการแปรง |
ทันตแพทย์หรือทันตบุคลากรจะช่วยเลือกขนาดแปรงซอกฟันที่พอดีกับแต่ละตำแหน่ง อ่านเพิ่มที่ ไหมขัดฟันกับแปรงซอกฟัน
ข้อควรระวัง
- ไม่ใช้ไม้จิ้มฟันหรือของแข็งแคะรอบรากเทียม อาจทำให้เหงือกบาดเจ็บ
- ไม่ใช้ยาสีฟันที่มีผงขัดหยาบมาก อาจทำให้ผิวครอบเซรามิกหมอง
- ถ้าเห็นเลือดออกเวลาแปรง อย่าหยุดแปรงบริเวณนั้น เลือดออกเป็นสัญญาณของการอักเสบที่ต้องทำความสะอาดมากขึ้น ถ้าไม่ดีขึ้นใน 1–2 สัปดาห์ ให้มาตรวจ
ตรวจติดตามที่คลินิก
การนัดตรวจเป็นประจำช่วยให้พบการอักเสบตั้งแต่ระยะแรกที่ยังย้อนกลับได้ ทันตแพทย์จะ
- ดูเหงือกรอบรากเทียมและวัดร่องเหงือกเบาๆ
- ตรวจว่ามีเลือดออกหรือหนองไหม
- ตรวจการสบฟัน สกรู และครอบฟัน
- เอกซเรย์เป็นระยะ เทียบระดับกระดูกกับภาพหลังใส่ฟัน
- ทำความสะอาดรอบรากเทียมด้วยเครื่องมือที่ไม่ทำให้ผิวรากเทียมเสียหาย
ความถี่ของการนัดขึ้นกับความเสี่ยงของแต่ละคน ส่วนใหญ่อยู่ที่ทุก 3–12 เดือน ผู้ที่เคยเป็นโรคปริทันต์หรือสูบบุหรี่มักต้องนัดถี่กว่า
สัญญาณเตือนที่ควรมาตรวจ
- เลือดออกรอบรากเทียมเวลาแปรงฟัน
- เหงือกรอบรากเทียมบวม แดง หรือเจ็บ
- มีหนองหรือรสไม่ดีบริเวณรากเทียม
- กลิ่นปากที่มาจากบริเวณนั้น
- เหงือกร่นจนเห็นส่วนโลหะ
- ครอบฟันโยก หลวม หรือมีเสียงเวลากัด
- เศษอาหารติดข้างครอบฟันบ่อยขึ้น
ครอบฟันโยกอาจเกิดจากสกรูหลวมซึ่งแก้ไขได้ง่าย หรือรากเทียมเสียการยึดกับกระดูกซึ่งร้ายแรงกว่า ทันตแพทย์ต้องตรวจเพื่อแยก
ถ้าพบการอักเสบ ทันตแพทย์รักษาอย่างไร
เยื่อเมือกรอบรากเทียมอักเสบ
- ทำความสะอาดรอบรากเทียมอย่างละเอียดที่คลินิก
- ปรับวิธีทำความสะอาดที่บ้าน
- แก้ไขปัจจัยที่ทำให้คราบสะสม เช่น ครอบฟันที่มีรูปร่างทำความสะอาดยาก
- นัดตรวจซ้ำเพื่อดูว่าการอักเสบหายไป
รากเทียมอักเสบ
- ทำความสะอาดรอบรากเทียมโดยไม่ผ่าตัดก่อน แล้วประเมินผล
- ถ้ายังไม่หาย อาจต้องผ่าตัดเปิดเหงือกเพื่อทำความสะอาดผิวรากเทียม บางกรณีปลูกกระดูกร่วมด้วย
- ถ้ากระดูกละลายมากจนรากเทียมโยก อาจต้องถอดรากเทียมออก แล้วประเมินการทำใหม่ภายหลัง
การรักษารากเทียมอักเสบยากกว่าการป้องกันมาก แนวทางของสหพันธ์ปริทันตวิทยายุโรปจึงเน้นการป้องกันและการดูแลต่อเนื่องเป็นหลัก [2]
การดูแลอื่นๆ
นอนกัดฟัน
แรงกัดฟันตอนนอนทำให้สกรูหลวม ครอบเซรามิกบิ่น หรือแม้แต่รากเทียมเสียการยึดได้ ถ้าทราบว่านอนกัดฟัน ทันตแพทย์มักแนะนำให้ใส่เฝือกสบฟันตอนนอน
อาหารแข็ง
รากเทียมแข็งแรง แต่ครอบเซรามิกบิ่นได้จากการกัดของแข็งมาก เช่น น้ำแข็ง กระดูก เปลือกหอย หรือเมล็ดผลไม้แข็ง
บุหรี่
การสูบบุหรี่เพิ่มความเสี่ยงทั้งความล้มเหลวของรากเทียมในช่วงแรกและการละลายของกระดูกรอบรากเทียมในระยะยาว [3]
เมื่อป่วยหรือได้รับยาใหม่
ถ้าเริ่มได้รับยารักษาโรคกระดูกพรุน ยาเคมีบำบัด หรือได้รับการฉายรังสีบริเวณศีรษะและลำคอ ควรแจ้งทันตแพทย์ เพราะอาจต้องปรับแผนการดูแล อ่านเพิ่มที่ ใครทำรากฟันเทียมได้บ้าง
ตารางดูแลรากฟันเทียม
| ความถี่ | สิ่งที่ทำ |
|---|---|
| ทุกวัน เช้าและก่อนนอน | แปรงฟันรอบครอบรากเทียม เอียงแปรงเข้าหาขอบเหงือก |
| ทุกวัน ก่อนนอน | ทำความสะอาดซอกฟันข้างรากเทียมด้วยแปรงซอกฟันหรือไหมขัดฟันที่เหมาะ |
| ทุกคืน ถ้านอนกัดฟัน | ใส่เฝือกสบฟัน |
| ทุก 3–12 เดือน ตามความเสี่ยง | ตรวจและทำความสะอาดที่คลินิก |
| เป็นระยะตามที่ทันตแพทย์กำหนด | เอกซเรย์ดูระดับกระดูก |
| ทันทีเมื่อมีสัญญาณเตือน | มาตรวจ ไม่ต้องรอถึงนัด |
เมื่อรากเทียมทำจากคลินิกอื่น
หลายคนทำรากฟันเทียมมาจากที่อื่นหรือต่างประเทศ แล้วต้องการให้คลินิกใกล้บ้านดูแลต่อ สิ่งที่ช่วยได้มาก คือ เอกสารที่ระบุยี่ห้อและรุ่นของรากเทียม ขนาด และชนิดของหัวต่อ เพราะชิ้นส่วนและเครื่องมือของแต่ละยี่ห้อไม่เหมือนกัน ถ้าต้องขันสกรูหรือเปลี่ยนชิ้นส่วน ข้อมูลนี้ช่วยให้ทำได้เร็วขึ้น ถ้าไม่มีเอกสาร ทันตแพทย์อาจพอระบุได้จากภาพเอกซเรย์ แต่ไม่เสมอไป ควรเก็บบัตรหรือเอกสารรากเทียมไว้กับตัว
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"รากเทียมไม่ผุ จึงไม่ต้องแปรงมาก" รากเทียมไม่ผุ แต่คราบจุลินทรีย์ทำให้เหงือกและกระดูกรอบรากอักเสบได้
"ห้ามใช้ไหมขัดฟันกับรากเทียม" ใช้ได้ และควรใช้ โดยเลือกชนิดที่เหมาะ ร่วมกับแปรงซอกฟัน
"ไม่เจ็บแปลว่าไม่มีปัญหา" รากเทียมอักเสบมักไม่เจ็บในระยะแรก สัญญาณแรกมักเป็นเลือดออกเวลาแปรง
"รากเทียมหลุดเพราะร่างกายไม่รับโลหะ" การแพ้ไทเทเนียมพบน้อยมาก สาเหตุที่พบบ่อยกว่าคือการติดเชื้อ การสูบบุหรี่ และแรงบดเคี้ยวที่มากเกิน
คำถามที่พบบ่อย
ใช้น้ำยาบ้วนปากได้ไหม ใช้ได้เป็นตัวเสริม แต่ไม่แทนการแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟัน ถ้าทันตแพทย์สั่งน้ำยาบ้วนปากชนิดพิเศษ ให้ใช้ตามระยะเวลาที่แนะนำ
ขูดหินปูนรอบรากเทียมได้ไหม ได้ ทันตแพทย์ใช้เครื่องมือที่เหมาะกับผิวรากเทียม เพื่อไม่ให้ผิวเป็นรอย
ครอบฟันบนรากเทียมเปลี่ยนใหม่ได้ไหม ได้ ถ้าครอบบิ่นหรือแตก บ่อยครั้งเปลี่ยนเฉพาะครอบได้โดยไม่ต้องยุ่งกับรากเทียม
รากเทียมใช้ได้ตลอดชีวิตไหม หลายคนใช้ได้นานมาก ถ้าดูแลดี ไม่สูบบุหรี่ และมาตรวจสม่ำเสมอ แต่ไม่มีใครรับประกันได้ว่าจะอยู่ตลอดชีวิต
รากเทียมอักเสบติดต่อไปฟันซี่อื่นได้ไหม เชื้อในช่องปากเป็นชุดเดียวกัน ถ้ามีโรคเหงือกที่ฟันซี่อื่นอยู่ ก็เพิ่มความเสี่ยงต่อรากเทียม จึงต้องดูแลทั้งปาก
รากเทียมมีเลือดออกนิดหน่อยเวลาแปรง ปกติไหม ไม่ปกติ เป็นสัญญาณของการอักเสบ ให้ทำความสะอาดบริเวณนั้นให้ดีขึ้น ถ้าไม่หายใน 1–2 สัปดาห์ ควรมาตรวจ
สกรูหลวมอันตรายไหม ควรมาแก้ไขเร็ว ถ้าปล่อยไว้ ชิ้นส่วนอาจเสียหาย และเศษอาหารสะสมใต้ครอบได้
ใช้ไม้จิ้มฟันกับรากเทียมได้ไหม ไม่แนะนำ ไม้จิ้มฟันอาจทำให้เหงือกรอบรากเทียมบาดเจ็บ ใช้แปรงซอกฟันขนาดที่เหมาะแทน
ครอบรากเทียมเปลี่ยนสีได้ไหม เซรามิกและเซอร์โคเนียแทบไม่เปลี่ยนสี แต่คราบชา กาแฟ เกาะผิวได้ ขัดออกได้ที่คลินิก
มีรากเทียมแล้วยังต้องใช้ยาสีฟันฟลูออไรด์ไหม ใช้ต่อ เพราะฟลูออไรด์ป้องกันฟันธรรมชาติซี่อื่นจากฟันผุ และไม่ทำอันตรายต่อรากเทียม
ขูดหินปูนรอบรากเทียมเจ็บไหม ส่วนใหญ่ไม่เจ็บ ถ้าเหงือกอักเสบอาจรู้สึกเสียวหรือเจ็บเล็กน้อย ทันตแพทย์ใช้ยาชาทาหรือฉีดได้ถ้าจำเป็น
ตรวจรากฟันเทียมที่ Dental Vista
ทันตแพทย์ตรวจเหงือกและกระดูกรอบรากเทียม ทำความสะอาด และแนะนำอุปกรณ์ที่เหมาะกับแต่ละตำแหน่ง ทั้งรากเทียมที่ทำที่คลินิกและที่ทำจากที่อื่น ขูดหินปูน 900–1,500 บาท ดูรายละเอียดที่ หน้ารากฟันเทียม และ หน้าขูดหินปูน รักษาโรคเหงือก
อ้างอิง
- Derks J, Tomasi C. Peri-implant health and disease. A systematic review of current epidemiology. Journal of Clinical Periodontology. 2015;42(Suppl 16):S158–S171. DOI
- Herrera D, Berglundh T, Schwarz F, et al. Prevention and treatment of peri-implant diseases—The EFP S3 level clinical practice guideline. Journal of Clinical Periodontology. 2023;50(Suppl 26):4–76. DOI
- Chrcanovic BR, Albrektsson T, Wennerberg A. Smoking and dental implants: a systematic review and meta-analysis. Journal of Dentistry. 2015;43(5):487–498. PubMed
