เมื่อทันตแพทย์ดูภาพเอกซเรย์แล้วบอกว่า "กระดูกไม่พอ ต้องปลูกกระดูกก่อน" หลายคนกังวลว่าจะเป็นการผ่าตัดใหญ่หรือเจ็บมาก ความจริงคือการปลูกกระดูกในงานรากฟันเทียมส่วนใหญ่เป็น หัตถการเล็กในคลินิกภายใต้ยาชาเฉพาะที่ และหลายครั้งทำไปพร้อมกับการฝังรากเทียมในวันเดียวกัน
การปลูกกระดูกคือการเติมวัสดุลงในบริเวณที่กระดูกบางหรือเตี้ย เพื่อให้ร่างกายสร้างกระดูกใหม่มาแทนที่ จนมีปริมาณพอให้รากเทียมฝังได้มั่นคงและอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม บทความนี้อธิบายว่าทำไมกระดูกถึงไม่พอ การปลูกกระดูกมีกี่แบบ ต้องรอนานเท่าไหร่ และมีทางเลือกอื่นอะไรบ้าง
อ่านภาพรวมของการทำรากฟันเทียมได้ที่ ทำรากฟันเทียมมีขั้นตอนอย่างไร
ทำไมกระดูกถึงไม่พอ
กระดูกขากรรไกรส่วนที่หุ้มรากฟัน เรียกว่ากระดูกเบ้าฟัน มีอยู่เพื่อรองรับฟัน เมื่อฟันถูกถอนออกไป กระดูกส่วนนี้ไม่ได้รับแรงจากการเคี้ยวผ่านรากฟันอีก จึงค่อยๆ ยุบตัวลงทั้งความกว้างและความสูง การยุบตัวเกิดเร็วที่สุดในช่วงเดือนแรกๆ หลังถอนฟัน และยังดำเนินต่อไปเรื่อยๆ ในปีต่อมา
สาเหตุอื่นที่ทำให้กระดูกไม่พอ
- โรคปริทันต์ ทำลายกระดูกรอบรากฟันไปก่อนที่ฟันจะหลุด อ่านเพิ่มที่ โรคปริทันต์คืออะไร
- การติดเชื้อที่ปลายรากฟัน หรือฝีหนองเรื้อรัง ทำลายกระดูกรอบปลายราก อ่านเพิ่มที่ ฟันเป็นหนอง เหงือกบวม
- การถอนฟันที่ยาก เช่น ฟันแตกลึก ต้องเอากระดูกออกบางส่วน
- อุบัติเหตุ ที่ทำให้กระดูกแตกหรือหายไป
- ฟันกรามบนด้านหลัง ซึ่งอยู่ใต้โพรงอากาศข้างจมูก หลังถอนฟัน โพรงอากาศอาจขยายลงมา ทำให้กระดูกเหลือความสูงน้อย
- ใส่ฟันปลอมถอดได้มานาน ฐานฟันปลอมกดลงบนสันเหงือก อาจเร่งการยุบตัวของสันกระดูก
กระดูกน้อยแล้วมีผลอย่างไร
ถ้าฝังรากเทียมในกระดูกที่บางเกินไป รากเทียมอาจโผล่ทะลุผนังกระดูกด้านใดด้านหนึ่ง ไม่มีกระดูกหุ้มรอบพอ เหงือกด้านนอกอาจร่นจนเห็นส่วนโลหะ หรือรากเทียมอาจไม่มั่นคงในระยะยาว ส่วนกระดูกที่เตี้ยเกินไปทำให้ฝังรากเทียมยาวพอไม่ได้ และอาจเสี่ยงต่อเส้นประสาทในขากรรไกรล่าง หรือทะลุเข้าโพรงอากาศในขากรรไกรบน
นอกจากเรื่องความแข็งแรง ปริมาณกระดูกยังมีผลต่อความสวยงาม โดยเฉพาะฟันหน้า ถ้ากระดูกยุบมาก ฟันบนรากเทียมจะดูยาวกว่าฟันข้างเคียง หรือมีช่องดำใต้ฟัน
ทันตแพทย์ประเมินกระดูกอย่างไร
- ตรวจด้วยมือและตา คลำความกว้างของสันเหงือก
- ภาพรังสีในช่องปากหรือภาพรังสีทั้งปาก ดูความสูงของกระดูกคร่าวๆ
- ภาพรังสีสามมิติ ในกรณีที่ต้องการวัดความกว้าง ความสูง และความหนาแน่นของกระดูกอย่างละเอียด รวมถึงตำแหน่งเส้นประสาทและโพรงอากาศ
จากข้อมูลเหล่านี้ ทันตแพทย์จะบอกได้ว่าฝังรากเทียมได้เลย ต้องปลูกกระดูกเล็กน้อยพร้อมฝังรากเทียม หรือต้องปลูกกระดูกแยกก่อนแล้วรอ
การปลูกกระดูกมีกี่แบบ
1. ใส่วัสดุในเบ้าฟันหลังถอน
ทำทันทีหลังถอนฟัน โดยใส่วัสดุทดแทนกระดูกลงในเบ้าฟันแล้วปิดด้วยแผ่นเยื่อหรือเย็บเหงือก เพื่อชะลอการยุบตัวของกระดูกระหว่างรอทำรากเทียม เหมาะเมื่อวางแผนรากฟันเทียมไว้ตั้งแต่ก่อนถอน
2. ปลูกกระดูกพร้อมฝังรากเทียม
ถ้ากระดูกขาดไปไม่มาก เช่น ผนังกระดูกด้านนอกบางเล็กน้อย ทันตแพทย์ฝังรากเทียมแล้วเติมวัสดุทดแทนกระดูกรอบส่วนที่ขาด ปิดด้วยแผ่นเยื่อกั้น แล้วเย็บแผล วิธีนี้ไม่เพิ่มจำนวนครั้งผ่าตัด แต่อาจต้องรอกระดูกยึดนานกว่าปกติเล็กน้อย
3. ปลูกกระดูกแยกก่อน
ถ้ากระดูกขาดไปมาก ต้องปลูกกระดูกแยกก่อน แล้วรอให้กระดูกใหม่สร้างตัวประมาณหลายเดือน จึงฝังรากเทียม วิธีนี้ใช้เวลารวมนานขึ้น บางกรณีใช้ชิ้นกระดูกหรือวัสดุชิ้นใหญ่ยึดด้วยหมุดหรือสกรูเล็กๆ
4. ยกพื้นไซนัส
ใช้กับฟันกรามบนที่กระดูกใต้โพรงอากาศข้างจมูกเตี้ย ทันตแพทย์จะยกเยื่อบุพื้นโพรงอากาศขึ้นเล็กน้อย แล้วเติมวัสดุทดแทนกระดูกลงในช่องว่างใต้เยื่อนั้น มีสองแบบหลัก
| แบบ | วิธีทำ | เหมาะกับ |
|---|---|---|
| ยกผ่านช่องฝังรากเทียม | ดันพื้นไซนัสขึ้นผ่านรูที่เตรียมฝังรากเทียม | กระดูกขาดไม่มาก มักฝังรากเทียมได้ในวันเดียวกัน |
| เปิดทางด้านข้าง | เปิดหน้าต่างเล็กที่ผนังกระดูกด้านแก้ม แล้วยกเยื่อและเติมวัสดุ | กระดูกเตี้ยมาก บางครั้งต้องรอก่อนฝังรากเทียม |
การยกพื้นไซนัสไม่ได้ทำให้จมูกหรือการหายใจเปลี่ยน ช่วงแรกหลังทำ ทันตแพทย์จะแนะนำให้เลี่ยงการสั่งน้ำมูกแรง ไม่ดูดหลอด และจามโดยเปิดปาก เพื่อไม่ให้แรงดันกระทบบริเวณที่ทำ
วัสดุปลูกกระดูกมีอะไรบ้าง
| ชนิด | มาจากไหน | ข้อดี | ข้อควรรู้ |
|---|---|---|---|
| กระดูกของตัวเอง | ส่วนอื่นในช่องปาก เช่น บริเวณขากรรไกรล่าง | เข้ากับร่างกายดีที่สุด | ต้องมีแผลที่สองตรงที่นำกระดูกมา |
| กระดูกจากผู้บริจาค | ผ่านกระบวนการทำความสะอาดและฆ่าเชื้อ | ไม่ต้องมีแผลที่สอง | ร่างกายค่อยๆ แทนที่ด้วยกระดูกของตัวเอง |
| กระดูกจากสัตว์ | ส่วนใหญ่จากวัว ผ่านกระบวนการจนเหลือแต่โครงแร่ธาตุ | คงรูปร่างได้นาน ใช้แพร่หลาย | สลายตัวช้า |
| วัสดุสังเคราะห์ | สร้างจากแร่ธาตุที่คล้ายกระดูก | ไม่มาจากสิ่งมีชีวิต | คุณสมบัติต่างกันตามผลิตภัณฑ์ |
บ่อยครั้งทันตแพทย์ใช้วัสดุร่วมกับแผ่นเยื่อกั้น ซึ่งทำหน้าที่กันไม่ให้เหงือกงอกลงไปแทนที่ก่อนกระดูกจะสร้างตัว ทันตแพทย์จะเลือกวัสดุตามขนาดของบริเวณที่ขาด ตำแหน่ง และความต้องการของคนไข้ ถ้ามีเหตุผลทางศาสนาหรือความเชื่อที่ไม่ต้องการวัสดุจากสัตว์ ควรแจ้งก่อน
หลักฐานจากงานวิจัย
งานทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane เรื่องเทคนิคเพิ่มกระดูกในแนวกว้างและแนวสูงสำหรับรากฟันเทียม ปี 2009 รวบรวมการทดลองแบบสุ่ม 13 เรื่อง พบว่าในการเพิ่มกระดูกแนวกว้าง ยังไม่พบความแตกต่างชัดเจนระหว่างเทคนิคต่างๆ ส่วนการเพิ่มกระดูกในแนวสูงนั้น ภาวะแทรกซ้อนพบได้บ่อย และในขากรรไกรล่างที่กระดูกยุบมาก การใช้รากเทียมแบบสั้นอาจเป็นทางเลือกที่ดีกว่าการปลูกกระดูกแนวสูง [1]
สรุปในทางปฏิบัติคือ การปลูกกระดูกเป็นเครื่องมือที่ได้ผล แต่ไม่จำเป็นต้องทำเสมอไป ทันตแพทย์ควรเลือกวิธีที่ง่ายที่สุดที่ให้ผลดีพอ
ต้องรอนานแค่ไหน
| กรณี | ระยะเวลารอโดยประมาณ |
|---|---|
| ปลูกกระดูกเล็กน้อยพร้อมฝังรากเทียม | รอกระดูกยึดนานกว่าปกติเล็กน้อย ก่อนใส่ฟัน |
| ใส่วัสดุในเบ้าฟันหลังถอน | หลายเดือน ก่อนฝังรากเทียม |
| ปลูกกระดูกแยกก่อน | หลายเดือน ก่อนฝังรากเทียม แล้วรอกระดูกยึดอีกช่วงหนึ่ง |
| ยกพื้นไซนัสแบบเปิดทางด้านข้าง | หลายเดือน ขึ้นกับว่าฝังรากเทียมพร้อมกันหรือไม่ |
ระยะเวลาจริงขึ้นกับขนาดของบริเวณที่ปลูก วัสดุที่ใช้ และการหายของแต่ละคน ทันตแพทย์จะดูจากเอกซเรย์ก่อนไปขั้นต่อไป
หลังปลูกกระดูกจะรู้สึกอย่างไร
- บวมและระบม มักมากกว่าการฝังรากเทียมอย่างเดียวเล็กน้อย บวมมากที่สุดในวันที่ 2–3 แล้วค่อยๆ ยุบ
- อาจมีรอยช้ำ ที่แก้มหรือใต้ตา โดยเฉพาะหลังยกพื้นไซนัส หายเองใน 1–2 สัปดาห์
- อาจมีเม็ดวัสดุเล็กๆ หลุดออกมา เล็กน้อยในช่วงแรก พบได้ ถ้าหลุดมากควรแจ้งคลินิก
การดูแล
- ประคบเย็นในวันแรก
- กินอาหารอ่อน ไม่เคี้ยวด้านที่ทำ
- ไม่ใช้ลิ้นหรือนิ้วดึงริมฝีปากดูแผล เพราะอาจทำให้แผลแยก
- ไม่ใส่ฟันปลอมที่กดลงบนแผล จนกว่าทันตแพทย์จะปรับให้
- งดสูบบุหรี่
- กินยาตามที่สั่งให้ครบ และมาตัดไหมตามนัด
ถ้าแผลแยก เห็นแผ่นเยื่อหรือวัสดุโผล่ บวมมากขึ้นหลังวันที่ 3 มีไข้ หรือมีหนอง ให้ติดต่อคลินิก
ทางเลือกที่ไม่ต้องปลูกกระดูก
ไม่ใช่ทุกคนที่กระดูกไม่พอต้องปลูกกระดูก ทางเลือกอื่นมีดังนี้
- รากเทียมขนาดสั้นหรือเล็กลง ในบางตำแหน่ง ใช้ได้ดีโดยไม่ต้องปลูกกระดูก [1]
- เปลี่ยนตำแหน่งหรือมุมของรากเทียม ให้ไปอยู่ในส่วนที่กระดูกพอ
- สะพานฟัน ถ้าฟันข้างเคียงต้องครอบอยู่แล้ว อ่านเพิ่มที่ สะพานฟันคืออะไร
- ฟันปลอมถอดได้ ไม่ต้องผ่าตัด อ่านเพิ่มที่ ฟันปลอมถอดได้บางส่วน
ป้องกันไม่ให้ต้องปลูกกระดูกในอนาคต
- วางแผนก่อนถอนฟัน ถ้ามีแนวโน้มจะทำรากฟันเทียม ให้ปรึกษาก่อนถอน ทันตแพทย์อาจถอนอย่างระวังเพื่อเก็บกระดูก หรือใส่วัสดุในเบ้าฟันทันที
- ไม่รอนานหลายปี หลังถอนฟัน
- รักษาโรคเหงือก ก่อนที่กระดูกจะถูกทำลายมาก
- รักษาฟันที่ติดเชื้อ ไม่ปล่อยให้เป็นฝีหนองเรื้อรัง
คำถามที่ควรถามทันตแพทย์
- ต้องปลูกกระดูกเพราะอะไร ขาดไปด้านไหน มากแค่ไหน
- ปลูกพร้อมฝังรากเทียมได้ไหม หรือต้องแยกครั้ง
- ใช้วัสดุชนิดใด มาจากไหน
- ต้องรอนานเท่าไหร่กว่าจะใส่ฟันได้
- มีทางเลือกที่ไม่ต้องปลูกกระดูกไหม เช่น รากเทียมขนาดสั้น
- ค่าใช้จ่ายรวมทั้งหมดเท่าไหร่
- ระหว่างรอ จะมีฟันชั่วคราวใส่ไหม
ความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง
"ปลูกกระดูกคือการผ่าตัดใหญ่ในโรงพยาบาล" ส่วนใหญ่ทำในคลินิกภายใต้ยาชาเฉพาะที่ บางกรณีที่ต้องปลูกกระดูกปริมาณมากอาจต้องส่งต่อ
"กระดูกไม่พอแปลว่าทำรากฟันเทียมไม่ได้" หลายกรณีแก้ได้ด้วยการปลูกกระดูก หรือเลือกรากเทียมขนาดที่เหมาะ
"วัสดุปลูกกระดูกจะอยู่ในร่างกายตลอดไป" วัสดุหลายชนิดค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยกระดูกของตัวเอง บางชนิดสลายตัวช้ากว่า
คำถามที่พบบ่อย
ปลูกกระดูกเจ็บไหม ระหว่างทำใช้ยาชาเฉพาะที่ ไม่เจ็บ หลังทำระบมและบวมได้ไม่กี่วัน ยาแก้ปวดช่วยได้
ปลูกกระดูกแล้วไม่ติดได้ไหม พบได้บ้าง โดยเฉพาะถ้าแผลแยกหรือติดเชื้อ หรือสูบบุหรี่ ทันตแพทย์จะประเมินและแก้ไข บางครั้งต้องทำซ้ำ
ค่าปลูกกระดูกรวมในราคารากฟันเทียมไหม ขึ้นกับว่าต้องปลูกมากน้อยแค่ไหน ทันตแพทย์จะแจ้งหลังประเมินจากเอกซเรย์ ควรถามค่าใช้จ่ายรวมก่อนเริ่ม
เป็นไซนัสอักเสบบ่อย ยกพื้นไซนัสได้ไหม ต้องให้ทันตแพทย์ประเมิน และบางครั้งต้องรักษาไซนัสอักเสบให้หายก่อน
ปลูกกระดูกแล้วต้องกินยาอะไรบ้าง ทันตแพทย์อาจสั่งยาแก้ปวด และในบางกรณีสั่งยาฆ่าเชื้อหรือน้ำยาบ้วนปาก ให้ใช้ตามที่สั่งและครบตามระยะเวลา ไม่ควรซื้อยาเพิ่มเอง
หลังยกพื้นไซนัส ขึ้นเครื่องบินได้ไหม ควรถามทันตแพทย์ก่อนเดินทาง เพราะการเปลี่ยนแปลงความดันอากาศอาจกระทบบริเวณที่ทำในช่วงแรก ทันตแพทย์จะแนะนำระยะเวลาที่เหมาะ
รากฟันเทียมที่ Dental Vista
ทันตแพทย์ประเมินปริมาณกระดูกจากการตรวจและเอกซเรย์ แจ้งว่าต้องปลูกกระดูกหรือไม่ และแจ้งค่าใช้จ่ายรวมก่อนเริ่ม รากฟันเทียมพร้อมครอบฟัน 50,000 บาทต่อซี่ ดูรายละเอียดที่ หน้ารากฟันเทียม
อ้างอิง
- Esposito M, Grusovin MG, Felice P, Karatzopoulos G, Worthington HV, Coulthard P. Interventions for replacing missing teeth: horizontal and vertical bone augmentation techniques for dental implant treatment. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2009;(4):CD003607. Cochrane Library
